Sau sáp nhập 1/7/2025, không còn tỉnh nào chỉ gồm các tỉnh cũ Tây Nguyên: năm tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng nay nằm trong bốn tỉnh mới là Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng, và cả bốn đều có biển. Kon Tum ghép vào Quảng Ngãi, Gia Lai ghép với Bình Định, Đắk Lắk ghép với Phú Yên, Lâm Đồng ghép với Đắk Nông và Bình Thuận. Vùng cao nguyên vẫn còn nguyên về địa lý; điều thay đổi là mỗi tỉnh hành chính nay trải từ bờ biển lên tới biên giới phía tây.
Cùng lúc, dải duyên hải miền Trung cũng được vẽ lại: từ Thanh Hoá tới Lâm Đồng có 11 tỉnh, thành mới thay cho 19 tỉnh cũ. Bài này đi qua dải đất ấy theo hai đoạn, Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ – Tây Nguyên, chỉ ra tỉnh nào giữ nguyên, tỉnh nào ghép theo chiều dọc bờ biển, tỉnh nào ghép theo chiều ngang từ biển lên núi, và những điểm cần nhớ khi tra cứu, đi lại.
Năm tỉnh cũ Tây Nguyên nay thuộc tỉnh nào
Bảng dưới đặt từng tỉnh cũ Tây Nguyên cạnh tỉnh mới chứa nó, phần duyên hải được ghép vào và nơi đặt trung tâm hành chính:
| Tỉnh cũ Tây Nguyên | Tỉnh mới | Ghép cùng | Trung tâm hành chính tỉnh mới |
|---|---|---|---|
| Kon Tum | Quảng Ngãi | Quảng Ngãi | Quảng Ngãi (phía biển) |
| Gia Lai | Gia Lai | Bình Định | Quy Nhơn (phía biển) |
| Đắk Lắk | Đắk Lắk | Phú Yên | Buôn Ma Thuột (phía cao nguyên) |
| Đắk Nông | Lâm Đồng | Lâm Đồng, Bình Thuận | Đà Lạt (phía cao nguyên) |
| Lâm Đồng | Lâm Đồng | Đắk Nông, Bình Thuận | Đà Lạt (phía cao nguyên) |
Hai tên tỉnh cũ Tây Nguyên biến mất khỏi danh sách cấp tỉnh là Kon Tum và Đắk Nông; ba tên còn lại là Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng. Tên Kon Tum vẫn còn ở cấp xã, phường và trong tên gọi địa lý như cao nguyên Kon Tum, sông, núi; trong đời sống, người ta vẫn nói "lên Kon Tum" như thói quen.
Cao nguyên vẫn còn: phân biệt vùng địa lý và tỉnh hành chính
Tây Nguyên trước hết là một vùng địa lý: chuỗi cao nguyên xếp tầng nằm phía tây dãy Trường Sơn Nam, gồm các khối cao nguyên Kon Tum, Kon Plông, Pleiku, Đắk Lắk, Mơ Nông, Lâm Viên và Di Linh. Đất đỏ bazan, khí hậu cao nguyên với mùa mưa và mùa khô rõ rệt, rừng khộp, những dòng sông chảy về phía tây sang Campuchia như Sê San, Srêpốk là những nét không phụ thuộc vào ranh tỉnh.
Tây Nguyên cũng là một không gian văn hoá, nơi sinh sống lâu đời của các dân tộc Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, Mnông, Cơ Ho, Xơ Đăng và nhiều dân tộc khác. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh năm 2005, trải trên địa bàn năm tỉnh cũ, nay thuộc bốn tỉnh mới. Ranh hành chính đổi không làm thay đổi phạm vi của di sản này.
Với người làm nghiên cứu, giáo dục hay du lịch văn hoá, điều này có ý nghĩa thực tế: khi tìm hiểu về nhà rông, lễ hội, nghề dệt thổ cẩm hay sử thi của một dân tộc Tây Nguyên, bạn có thể phải làm việc với các cơ quan văn hoá của hai, ba tỉnh mới khác nhau, và tên tỉnh trên tài liệu cũ sẽ không khớp với tên tỉnh hiện nay.
Vì vậy khi ai đó hỏi "Tây Nguyên có còn không", câu trả lời là còn, với tư cách vùng địa lý và văn hoá. Điều thay đổi là không còn tỉnh hành chính nào nằm trọn trong vùng; mỗi tỉnh có vùng cao nguyên nay đều có thêm dải đồng bằng ven biển phía đông. Trong thống kê và quy hoạch, cách xếp các tỉnh này vào vùng nào cần ghi chú rõ, như đã nói ở bài về sáu vùng kinh tế – xã hội của trang.
Bắc Trung Bộ: bốn địa phương giữ nguyên, một cặp ghép
Đoạn bắc của dải miền Trung thay đổi ít nhất. Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh giữ nguyên; Huế cũng giữ nguyên với tư cách thành phố trực thuộc trung ương. Chỉ có một cặp ghép là Quảng Bình với Quảng Trị, thành tỉnh Quảng Trị mới, trung tâm hành chính đặt ở Đồng Hới. Như vậy từ Thanh Hoá tới Huế, sáu tỉnh cũ nay còn năm.
Thanh Hoá và Nghệ An là hai tỉnh lớn cả về diện tích lẫn dân số, đều trải từ biển tới biên giới Lào, nên việc giữ nguyên không bất ngờ. Hà Tĩnh nhỏ hơn nhưng có vị trí riêng với khu kinh tế Vũng Áng và cửa khẩu Cầu Treo. Huế giữ nguyên với vai trò cố đô và thành phố di sản.
Quảng Trị mới là một tỉnh dài theo chiều bắc – nam, chứa cả Phong Nha – Kẻ Bàng phía Quảng Bình cũ lẫn các di tích chiến tranh quanh vĩ tuyến 17 phía Quảng Trị cũ, cùng hai cửa khẩu Cha Lo và Lao Bảo sang Lào. Người từ Vĩnh Linh, Gio Linh, Đông Hà muốn làm việc với cơ quan cấp tỉnh nay đi về Đồng Hới, phía bắc. Đây là kiểu ghép "ven biển với ven biển", ít thay đổi bản sắc nhưng làm tỉnh dài thêm.
Nam Trung Bộ: ghép theo chiều dọc và theo chiều ngang
Đoạn từ Đà Nẵng vào tới Bình Thuận cũ có tám tỉnh, thành cũ ven biển; nay còn sáu địa phương là Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hoà và Lâm Đồng ở cuối dải. Hai kiểu ghép đan xen nhau ở đoạn này.
Kiểu thứ nhất là ghép theo chiều dọc bờ biển: Đà Nẵng với Quảng Nam, Khánh Hoà với Ninh Thuận. Hai cặp này gồm những địa phương nằm kề nhau trên quốc lộ 1, cùng nhìn ra biển, nên tỉnh mới dài thêm mà không thay đổi nhiều về tính chất. Khánh Hoà mới có cả vịnh Nha Trang, Cam Ranh, quần đảo Trường Sa lẫn vùng khô hạn nhiều nắng gió của Ninh Thuận cũ.
Kiểu thứ hai là ghép theo chiều ngang từ biển lên núi: Quảng Ngãi với Kon Tum, Bình Định với Gia Lai, Phú Yên với Đắk Lắk, Bình Thuận với Lâm Đồng và Đắk Nông. Ba cái tên duyên hải quen thuộc là Bình Định, Phú Yên, Bình Thuận không còn là tên tỉnh; ngược lại, ba cái tên cao nguyên Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng nay xuất hiện ở bờ biển. Khi nghe "biển Gia Lai", "biển Đắk Lắk", "biển Lâm Đồng", đó là biển Quy Nhơn, Tuy Hoà, Mũi Né quen thuộc.
Một tỉnh, hai kiểu khí hậu
Mùa mưa lệch nhau. Vùng cao nguyên có mùa mưa chủ yếu vào khoảng giữa năm, mùa khô vào những tháng đầu và cuối năm; dải duyên hải Nam Trung Bộ lại mưa nhiều vào những tháng cuối năm, gắn với gió mùa đông bắc và bão. Trong cùng một tỉnh mới, phía tây có thể đang khô hạn trong khi phía đông đang mưa lớn, và ngược lại.
Nhiệt độ khác hẳn. Đà Lạt mát quanh năm, trong khi Phan Thiết, Mũi Né thuộc vùng nóng, nắng nhiều; chênh lệch như vậy giờ nằm trong một tỉnh Lâm Đồng.
Mùa vụ không trùng. Thu hoạch cà phê trên cao nguyên rơi vào khoảng cuối năm, trong khi vùng ven biển có lịch mùa vụ lúa, thanh long, nghề cá theo nhịp riêng. Công tác khuyến nông, phòng chống thiên tai của tỉnh phải chia theo vùng.
Lũ từ núi xuống biển. Sông Ba chảy từ cao nguyên Gia Lai, Đắk Lắk về biển Tuy Hoà; sông Côn, sông Trà Khúc cũng bắt nguồn từ vùng núi phía tây. Khi thượng nguồn và hạ lưu nằm trong một tỉnh, việc điều tiết hồ chứa, cảnh báo lũ có thêm điều kiện phối hợp trong một bộ máy.
Với người đi du lịch. Một chuyến đi trong một tỉnh có thể gồm cả biển và núi; nên xem dự báo thời tiết riêng cho từng khu vực thay vì xem chung "thời tiết tỉnh".
Đi lại từ biển lên cao nguyên trong cùng một tỉnh
Khi tỉnh trải từ biển lên núi, những con đèo và quốc lộ nối hai miền trở thành trục chính của tỉnh. Ở Gia Lai mới, quốc lộ 19 từ Quy Nhơn đi qua đèo An Khê, đèo Mang Yang lên Pleiku là con đường nối trung tâm hành chính với phần lớn diện tích tỉnh. Ở Quảng Ngãi mới, quốc lộ 24 vượt dãy Trường Sơn nối vùng biển với Kon Tum cũ. Ở Lâm Đồng mới, quốc lộ 28 nối Phan Thiết với Di Linh và vùng Gia Nghĩa của Đắk Nông cũ; còn đường từ Phú Yên cũ lên Đắk Lắk đi qua các quốc lộ vượt đèo phía tây Tuy Hoà.
Những tuyến này đều là đường đèo dốc, quanh co, chịu ảnh hưởng của mưa lớn và sạt lở vào mùa mưa. Thời gian di chuyển phụ thuộc nhiều vào thời tiết và tình trạng thi công, nên khi lên kế hoạch, bạn nên xem thông báo phân luồng giao thông của địa phương và dự báo thời tiết cho cả hai đầu tuyến.
Sân bay cũng phân bố lại theo tỉnh: Gia Lai mới có cả sân bay Pleiku và Phù Cát; Đắk Lắk mới có Buôn Ma Thuột và Tuy Hoà; Lâm Đồng mới có Liên Khương, còn phần Bình Thuận cũ gần hơn với các sân bay ở phía nam. Người ở một đầu tỉnh có thể bay tới sân bay ở đầu kia của cùng tỉnh mà không cần đi đường đèo, tuỳ vào đường bay đang khai thác.
Tra cứu miền Trung và Tây Nguyên: những chỗ dễ nhầm
Một vài tình huống hay gặp khi đọc tài liệu cũ hoặc đặt dịch vụ sau 7/2025:
- Tài liệu ghi "Kon Tum" hay "Đắk Nông" là tỉnh: nay lần lượt thuộc Quảng Ngãi và Lâm Đồng.
- Tài liệu ghi "Bình Định", "Phú Yên", "Bình Thuận", "Ninh Thuận", "Quảng Nam", "Quảng Bình": nay lần lượt thuộc Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Khánh Hoà, Đà Nẵng, Quảng Trị.
- Sân bay Phù Cát nay thuộc Gia Lai, sân bay Tuy Hoà thuộc Đắk Lắk, sân bay Chu Lai thuộc Đà Nẵng, sân bay Đồng Hới thuộc Quảng Trị; tên sân bay giữ nguyên.
- Các chỉ dẫn địa lý, tên đặc sản như cà phê Buôn Ma Thuột, nước mắm Phan Thiết, nho Ninh Thuận, sâm Ngọc Linh vẫn giữ tên gọi cũ, không đổi theo tỉnh.
- Khi đặt xe, gửi hàng, ghi địa chỉ, dùng tên xã, phường mới và tên tỉnh mới; tên huyện cũ không còn trên địa chỉ.
- Câu hỏi ôn thi kiểu "Tây Nguyên gồm mấy tỉnh" cần ghi theo đúng tài liệu kỳ thi sử dụng: theo địa giới cũ là năm tỉnh, theo địa giới mới không có tỉnh nào nằm trọn trong vùng.
Nếu chỉ nhớ một điều: ở miền Trung sau sáp nhập, hầu hết tên tỉnh vẫn quen, nhưng nhiều tên đã "dời chỗ" ra biển hoặc lên núi so với hình dung cũ của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tây Nguyên còn mấy tỉnh sau sáp nhập?
Nếu hiểu là tỉnh chỉ gồm các tỉnh cũ Tây Nguyên thì không còn tỉnh nào. Năm tỉnh cũ nay thuộc bốn tỉnh mới là Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng, tỉnh nào cũng có thêm phần duyên hải. Vùng địa lý Tây Nguyên vẫn còn nguyên.
Kon Tum bây giờ thuộc tỉnh nào?
Kon Tum cũ được ghép vào tỉnh Quảng Ngãi từ 1/7/2025; trung tâm hành chính tỉnh Quảng Ngãi đặt ở phía biển. Tên Kon Tum vẫn còn trong tên gọi địa lý và tên một số đơn vị cấp xã.
Đắk Nông bây giờ thuộc tỉnh nào?
Đắk Nông cũ được ghép cùng Bình Thuận vào tỉnh Lâm Đồng, trung tâm hành chính đặt ở Đà Lạt. Lâm Đồng mới là tỉnh rộng nhất cả nước theo phép cộng diện tích các tỉnh cũ.
Từ Thanh Hoá đến Lâm Đồng có bao nhiêu tỉnh sau sáp nhập?
Có 11 tỉnh, thành: Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hoà và Lâm Đồng. Trước sáp nhập, dải này cùng Tây Nguyên có 19 tỉnh, thành.
Biển Quy Nhơn bây giờ thuộc tỉnh nào?
Quy Nhơn thuộc tỉnh Gia Lai mới, vì Bình Định cũ được ghép với Gia Lai; trung tâm hành chính tỉnh Gia Lai cũng đặt tại khu vực Quy Nhơn. Tương tự, biển Tuy Hoà thuộc Đắk Lắk, biển Mũi Né thuộc Lâm Đồng.
Văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên có bị ảnh hưởng bởi sáp nhập không?
Di sản văn hoá cồng chiêng gắn với cộng đồng các dân tộc trên vùng cao nguyên, không gắn với ranh tỉnh. Sáp nhập chỉ đổi tên tỉnh quản lý địa bàn; việc bảo tồn tiếp tục do các tỉnh mới có cộng đồng sở hữu di sản đảm nhận.