Miền Nam sau 1/7/2025 còn 8 tỉnh, thành: TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh ở phía Đông Nam Bộ và Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ, An Giang, Cà Mau ở đồng bằng sông Cửu Long. Ba trong số đó (TP Hồ Chí Minh, Vĩnh Long, Cần Thơ) ghép từ ba tỉnh cũ, năm đơn vị còn lại ghép từ hai, nên không có tỉnh nào ở miền Nam giữ nguyên địa giới. Mỗi tỉnh mới vì thế gom đặc sản của nhiều vùng cũ.
Bếp miền Nam chuộng vị ngọt (đường, nước cốt dừa), nhiều rau sống, nhiều món cá đồng, tôm, cua, và cách ăn theo mùa nước. Trái cây miệt vườn là thế mạnh lớn nhất. Bài này đi qua từng tỉnh mới, nói đặc sản nào gắn với vùng cũ nào, để bạn tra nhanh và mua đúng nơi.
TP Hồ Chí Minh mới: thành phố, vườn Lái Thiêu và biển Vũng Tàu
TP Hồ Chí Minh mới gồm TP Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Phần thành phố cũ là nơi hội tụ món ăn của cả nước, nhưng những món mang dấu riêng nhất là cơm tấm sườn nướng, hủ tiếu (nhiều kiểu, có gốc từ cộng đồng người Hoa và người miền Tây), bánh mì kẹp, các món ốc, bột chiên. Huyện Cần Giờ cũ ven biển có khô cá dứa, các món hải sản vùng rừng ngập mặn.
Phía Bình Dương cũ có vùng vườn Lái Thiêu nổi tiếng với măng cụt, sầu riêng, chôm chôm, dù diện tích vườn đã thu hẹp nhiều do đô thị hóa. Phía Bà Rịa - Vũng Tàu cũ có bánh khọt ăn với rau sống và nước mắm chua ngọt, các món hải sản tươi, và ở đặc khu Côn Đảo có mứt hạt bàng, một sản vật nhỏ nhưng khá riêng của đảo.
Với khách phương xa, TP Hồ Chí Minh mới là nơi dễ tìm đặc sản của mọi vùng khác ở miền Nam, vì hàng hóa từ miền Tây đổ về đây mỗi ngày. Tuy vậy, mua đặc sản tại chỗ vẫn khác: trái cây ở vườn chín cây, bánh tráng ở lò mới làm, nước mắm ở nhà thùng.
Đồng Nai và Tây Ninh: trái cây, hạt điều, bánh tráng
Đồng Nai mới gồm Đồng Nai và Bình Phước cũ. Đồng Nai cũ có bưởi Tân Triều ven sông Đồng Nai, vùng Long Khánh nổi tiếng chôm chôm, sầu riêng và các vườn trái cây mùa hè. Bình Phước cũ là vùng trồng điều lớn, hạt điều rang muối là quà rất phổ biến, cùng hồ tiêu và cao su. Món ăn tại chỗ thiên về miệt vườn: gỏi bưởi, các món gà, cá đồng.
Tây Ninh mới gồm Tây Ninh và Long An cũ, trung tâm đặt ở Tân An. Phía Tây Ninh cũ có bánh tráng phơi sương Trảng Bàng cuốn thịt luộc với hàng chục loại rau, bánh canh Trảng Bàng, muối tôm (muối giã với tôm khô và ớt), mãng cầu vùng núi Bà Đen. Phía Long An cũ thuộc đồng bằng, có gạo nàng thơm Chợ Đào nổi tiếng từ lâu, thanh long vùng Châu Thành, và các món cá, tôm của vùng Đồng Tháp Mười phía bắc.
Hai tỉnh này nằm vắt giữa Đông Nam Bộ và miền Tây: Tây Ninh mới có cả đất đỏ miền Đông lẫn ruộng lúa đồng bằng, nên đặc sản vừa có đồ khô (bánh tráng, muối tôm) vừa có gạo và trái cây.
Đồng bằng sông Cửu Long: năm tỉnh, thành mới và đặc sản theo vùng cũ
Năm đơn vị đồng bằng gom đặc sản của 12 tỉnh, thành cũ (tính cả Long An đã sang Tây Ninh thì đồng bằng có 13 tỉnh cũ). Bảng ghi theo từng vùng cũ để dễ tìm:
| Tỉnh, thành mới | Vùng cũ | Đặc sản, món ăn gắn với vùng |
|---|---|---|
| Đồng Tháp | Đồng Tháp cũ | sen và các món sen, nem Lai Vung, quýt hồng Lai Vung, cá linh và bông điên điển mùa nước nổi |
| Đồng Tháp | Tiền Giang cũ | hủ tiếu Mỹ Tho, xoài cát Hòa Lộc vùng Cái Bè, sầu riêng, vú sữa Lò Rèn |
| Vĩnh Long | Vĩnh Long cũ | bưởi Năm Roi Bình Minh, khoai lang Bình Tân, chôm chôm, các món cá tai tượng |
| Vĩnh Long | Bến Tre cũ | dừa và kẹo dừa, bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc, các món nấu nước dừa |
| Vĩnh Long | Trà Vinh cũ | bún nước lèo, dừa sáp Cầu Kè, bánh tét Trà Cuôn, các món của đồng bào Khmer |
| Cần Thơ | Cần Thơ cũ | bánh tét lá cẩm, các món chợ nổi, trái cây vườn Phong Điền |
| Cần Thơ | Sóc Trăng cũ | bánh pía, lạp xưởng Vũng Thơm, bún nước lèo, bánh cống, gạo ST25 |
| Cần Thơ | Hậu Giang cũ | khóm Cầu Đúc, các món cá đồng, chuột đồng mùa gặt |
| An Giang | An Giang cũ | mắm Châu Đốc, bún cá, đường thốt nốt vùng Bảy Núi, cá linh mùa nước nổi |
| An Giang | Kiên Giang cũ | nước mắm và tiêu Phú Quốc, gỏi cá trích, bún kèn, sim rừng Phú Quốc |
| Cà Mau | Cà Mau cũ | cua, tôm khô Rạch Gốc, ba khía, mật ong rừng U Minh, lẩu mắm |
| Cà Mau | Bạc Liêu cũ | muối hột, bánh tằm Ngan Dừa, ba khía, gạo một bụi đỏ vùng Hồng Dân |
Bảng không ghi giá và không nêu cơ sở sản xuất. Gạo ST25 là giống lúa thơm do nhóm của kỹ sư Hồ Quang Cua ở Sóc Trăng lai tạo, từng đoạt giải gạo ngon nhất thế giới năm 2019; hiện giống này được trồng ở nhiều tỉnh, không chỉ Sóc Trăng cũ.
Ăn theo mùa nước: lối ăn riêng của miền Tây
Đồng bằng sông Cửu Long không có bốn mùa như miền Bắc mà có mùa khô và mùa nước. Mùa nước nổi, thường khoảng từ tháng 8 đến tháng 10 dương lịch ở vùng đầu nguồn An Giang, Đồng Tháp, là mùa của cá linh non, bông điên điển, bông súng, cá đồng; lẩu mắm cá linh bông điên điển là món mà nhiều người đi xa nhớ nhất. Khi nước rút, ruộng được bồi phù sa cho vụ lúa mới.
Mùa khô, cuối năm đến khoảng tháng 4, là mùa tát đìa bắt cá, mùa làm khô, làm mắm, và cũng là lúc vùng ven biển như Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng cũ có thể bị nước mặn xâm nhập. Mùa trái cây miền Tây rộ nhất thường từ khoảng tháng 4 đến tháng 7, khi sầu riêng, chôm chôm, măng cụt, vú sữa, xoài vào chính vụ, dù nhiều nhà vườn đã xử lý cho ra trái nghịch vụ.
Hiểu lịch mùa giúp chọn thời điểm đi: muốn ăn cá linh thì đi mùa nước nổi, muốn vào vườn trái cây thì đi giữa năm, muốn mua đồ khô, mắm thì mùa nào cũng có nhưng đầu mùa khô là lúc hàng mới.
Nét riêng của bếp miền Nam khách hay ngạc nhiên
Vị ngọt và nước cốt dừa. Đường thốt nốt, đường cát, nước cốt dừa có mặt trong cả món mặn như kho, cà ri, lẫn món ngọt. Người miền Bắc, miền Trung lần đầu ăn thường thấy ngọt; đó là khẩu vị vùng, không phải nấu sai.
Rau sống rất nhiều loại. Một đĩa rau ăn kèm bánh xèo hay bánh tráng Trảng Bàng có thể có cả chục loại lá: lá cách, đọt xoài, đọt điều, rau đắng, kèo nèo, bông súng. Nhiều loại chỉ có ở miền Tây.
Mắm là cả một thế giới. Mắm cá linh, mắm cá sặc, mắm cá lóc, mắm thái ở Châu Đốc; mắm ba khía ở Cà Mau; mắm ruốc, mắm tôm chua. Lẩu mắm và bún mắm là hai món đưa mắm vào nồi nước dùng.
Ảnh hưởng Khmer và Hoa rõ rệt. Bún nước lèo, bánh cống, bánh tét Trà Cuôn mang dấu bếp Khmer; bánh pía, lạp xưởng, hủ tiếu mang dấu bếp Hoa. Hai cộng đồng này sống lâu đời ở Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang, Cần Thơ, góp phần làm nên ẩm thực miền Tây.
Trái cây miệt vườn nay thuộc tỉnh nào
Trái cây là thứ người ta nhắc đầu tiên khi nói đến miền Nam. Sau sáp nhập, nhiều vùng vườn nổi tiếng nay mang tên tỉnh mới; danh sách dưới đây giúp định vị nhanh:
- Sầu riêng: vùng Cái Mơn của Bến Tre cũ (nay Vĩnh Long), vùng Cai Lậy, Cái Bè của Tiền Giang cũ (nay Đồng Tháp), vùng Long Khánh (Đồng Nai), vườn Lái Thiêu của Bình Dương cũ (nay TP Hồ Chí Minh).
- Xoài: xoài cát Hòa Lộc vùng Cái Bè (nay Đồng Tháp), xoài cát Chu và các giống xoài vùng Cao Lãnh của Đồng Tháp cũ.
- Bưởi: bưởi Năm Roi Bình Minh (Vĩnh Long), bưởi da xanh có gốc ở Bến Tre cũ (nay Vĩnh Long), bưởi Tân Triều (Đồng Nai).
- Chôm chôm, măng cụt: vùng Long Khánh (Đồng Nai), vườn Lái Thiêu (TP Hồ Chí Minh), các cù lao vùng Vĩnh Long, Bến Tre cũ.
- Vú sữa: vú sữa Lò Rèn vùng Vĩnh Kim của Tiền Giang cũ, nay thuộc Đồng Tháp.
- Khóm (dứa): khóm Cầu Đúc của Hậu Giang cũ (nay Cần Thơ), khóm vùng Tân Phước của Tiền Giang cũ (nay Đồng Tháp).
- Quýt hồng, quýt đường: vùng Lai Vung, Lấp Vò của Đồng Tháp cũ, mùa chín rộ dịp cuối năm, gần Tết.
- Thanh long, mãng cầu: thanh long vùng Châu Thành của Long An cũ và Chợ Gạo của Tiền Giang cũ; mãng cầu vùng núi Bà Đen của Tây Ninh.
Danh sách nêu những vùng được biết đến rộng rãi, không phải tất cả. Nhiều giống cây nay đã được trồng ở nhiều tỉnh khác; tên vùng gốc chỉ cho biết nơi giống đó nổi tiếng đầu tiên, không bảo đảm mọi trái mang tên đó đều đến từ đây.
Chợ nổi, chợ quê và nhà vườn: nơi gặp đặc sản tại chỗ
Miền Tây có một kiểu chợ không nơi nào khác có: chợ nổi họp trên sông, ghe xuồng chở nông sản, mỗi ghe treo một cây sào với món hàng mình bán ở đầu sào để người mua nhìn từ xa. Chợ nổi Cái Răng ở Cần Thơ cũ là chợ được biết đến nhiều nhất; ngoài ra còn có chợ nổi ở vùng Ngã Bảy của Hậu Giang cũ, chợ nổi Cái Bè của Tiền Giang cũ, chợ nổi Long Xuyên của An Giang. Chợ họp từ rất sớm và vãn khi trời nắng, nên muốn thấy cảnh mua bán thật phải đi từ tờ mờ sáng.
Cùng với đô thị hóa và đường bộ phát triển, nhiều chợ nổi đã nhỏ đi, một phần chuyển thành điểm tham quan. Với người muốn mua đặc sản, chợ quê trên bờ và nhà vườn vẫn là nơi đáng tin hơn: trái cây hái tại vườn, cá đồng mới bắt, bánh mới làm buổi sáng. Nhiều nhà vườn đón khách vào vườn và bán theo cân, khách được chọn tận cây.
Một lưu ý nhỏ: chợ nổi, chợ quê đều thuộc xã, phường mới sau sáp nhập, và tên huyện cũ không còn trên địa chỉ. Khi hẹn xe hay tìm đường, nên hỏi tên xã mới, đồng thời nói thêm tên vùng cũ quen thuộc để người địa phương hiểu nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Miền Nam sau sáp nhập còn những tỉnh, thành nào?
Tám đơn vị: TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh ở Đông Nam Bộ và Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ, An Giang, Cà Mau ở đồng bằng sông Cửu Long. Không có đơn vị nào ở miền Nam giữ nguyên địa giới; tất cả đều ghép từ hai hoặc ba tỉnh, thành cũ.
Bánh pía Sóc Trăng nay là đặc sản của tỉnh nào?
Sóc Trăng cũ đã nhập vào thành phố Cần Thơ mới từ 1/7/2025, nên về địa giới bánh pía nay thuộc Cần Thơ. Tên gọi bánh pía Sóc Trăng vẫn giữ, vì nó chỉ vùng làm bánh truyền thống. Khi mua, xem địa chỉ cơ sở sản xuất có ở vùng Sóc Trăng cũ hay không.
Xoài cát Hòa Lộc nay thuộc tỉnh nào?
Xoài cát Hòa Lộc có gốc ở vùng Cái Bè của Tiền Giang cũ. Tiền Giang đã nhập vào tỉnh Đồng Tháp mới, nên vùng xoài này nay thuộc Đồng Tháp. Xoài cát Hòa Lộc là chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, tên giữ nguyên dù tỉnh thay đổi.
Đi miền Tây mùa nào để ăn được nhiều đặc sản nhất?
Tùy món. Mùa nước nổi khoảng tháng 8 đến tháng 10 dương lịch có cá linh, bông điên điển ở An Giang, Đồng Tháp. Mùa trái cây rộ khoảng tháng 4 đến tháng 7. Đồ khô, mắm, bánh có quanh năm. Nên hỏi người địa phương trước vì mùa vụ mỗi năm có thể sớm hoặc muộn.
Phú Quốc nay thuộc tỉnh nào, đặc sản có gì đổi không?
Phú Quốc nay là đặc khu thuộc tỉnh An Giang mới, vì Kiên Giang đã nhập vào An Giang. Đặc sản như nước mắm Phú Quốc, tiêu Phú Quốc, sim rừng, gỏi cá trích không đổi tên hay cách làm. Chỉ địa chỉ của cơ sở sản xuất ghi theo đặc khu và tỉnh mới.
Vì sao món miền Nam ngọt hơn hai miền còn lại?
Miền Nam có nguồn đường thốt nốt, mía, dừa dồi dào và khí hậu nóng quanh năm, nên vị ngọt đi vào bếp từ lâu. Thêm vào đó, giao lưu với bếp Hoa, Khmer cũng đưa vào nhiều món ngọt, béo. Đó là khẩu vị vùng hình thành qua nhiều thế hệ, không phải thói quen gần đây.