Tỉnh Gia Lai mới gồm tỉnh Gia Lai (Tây Nguyên) và tỉnh Bình Định (duyên hải Nam Trung Bộ) cũ, hợp nhất từ ngày 1/7/2025; tên tỉnh là Gia Lai, trung tâm hành chính – chính trị đặt tại Bình Định cũ, tức khu vực Quy Nhơn. Theo bảng đối chiếu trang dùng, tỉnh có 135 đơn vị cấp xã, gồm 25 phường và 110 xã. Tỉnh trải ngang từ biên giới Campuchia ở phía tây đến bờ biển ở phía đông.
Đây là một trong những ví dụ rõ nhất của cách ghép tỉnh "cao nguyên nối biển" năm 2025: một tỉnh Tây Nguyên không có biển nhập với một tỉnh ven biển, nối nhau bằng quốc lộ 19 qua đèo An Khê. Câu hỏi người đọc hay tìm nhất là "Quy Nhơn thuộc tỉnh nào" và "Pleiku còn là trung tâm không". Hồ sơ này trả lời các câu đó, rồi đi qua địa hình, văn hoá, kinh tế và đi lại của tỉnh mới.
Hai tỉnh cũ, hai vùng tự nhiên
Các đơn vị cấp huyện trước 1/7/2025:
| Tỉnh cũ | Đơn vị cấp huyện | Vùng tự nhiên |
|---|---|---|
| Gia Lai | Thành phố Pleiku, thị xã An Khê, thị xã Ayun Pa, các huyện Chư Păh, Chư Prông, Chư Sê, Chư Pưh, Đắk Đoa, Đak Pơ, Đức Cơ, Ia Grai, Ia Pa, Kbang, Kông Chro, Krông Pa, Mang Yang, Phú Thiện | Cao nguyên đất đỏ bazan Pleiku, thung lũng sông Ba, núi Kon Hà Nừng |
| Bình Định | Thành phố Quy Nhơn, thị xã An Nhơn, thị xã Hoài Nhơn, các huyện Tuy Phước, Phù Cát, Phù Mỹ, Tây Sơn, Vân Canh, Vĩnh Thạnh, An Lão, Hoài Ân | Đồng bằng ven biển hẹp, đầm phá, núi phía tây |
Thành phố Quy Nhơn cũ nay là các phường Quy Nhơn, Quy Nhơn Bắc, Quy Nhơn Nam, Quy Nhơn Đông, Quy Nhơn Tây và xã đảo Nhơn Châu (Cù Lao Xanh). Thành phố Pleiku cũ thành các phường Pleiku, Hội Phú, Thống Nhất, Diên Hồng, An Phú cùng các xã Biển Hồ, Gào.
Quy Nhơn làm trung tâm, Pleiku vẫn là đô thị lớn của cao nguyên
Nghị quyết sắp xếp chọn tên Gia Lai cho tỉnh mới và đặt trung tâm chính trị – hành chính tại Bình Định cũ. Như vậy trụ sở tỉnh nằm ở Quy Nhơn, bên bờ biển, còn tên tỉnh lấy từ phía cao nguyên. Pleiku không còn là tỉnh lỵ nhưng vẫn là đô thị lớn nhất phía tây tỉnh, có sân bay, bệnh viện và các trường học lớn phục vụ cả vùng.
Khoảng cách giữa Pleiku và Quy Nhơn theo quốc lộ 19 là quãng đường xe chạy vài giờ, qua đèo Mang Yang và đèo An Khê. Người dân ở các vùng giáp Campuchia như Đức Cơ, Ia Grai, Chư Prông đi đến trụ sở tỉnh xa hơn trước khá nhiều. Đây là lý do chuyển thủ tục về cấp xã và mở rộng nộp hồ sơ trực tuyến quan trọng với tỉnh này. Trong giai đoạn chuyển tiếp, một số cơ quan có thể giữ điểm làm việc ở Pleiku; nên xem thông báo của tỉnh trước khi đi.
Ở góc lịch sử, An Khê là vùng "Tây Sơn thượng đạo", nơi anh em Tây Sơn lập căn cứ trước khi tiến xuống đồng bằng Bình Định cuối thế kỷ 18. Vì vậy mối liên hệ giữa hai vùng không mới; quốc lộ 19 ngày nay đi gần đúng con đường giao thương cũ giữa cao nguyên và biển.
Địa hình và khí hậu: hai chế độ mùa trong một tỉnh
Phía tây là cao nguyên. Cao nguyên Pleiku với đất đỏ bazan, độ cao phổ biến vài trăm đến hơn nghìn mét; có miệng núi lửa cổ như Chư Đăng Ya và hồ Biển Hồ (T’Nưng). Phía đông bắc là khối núi Kon Hà Nừng, vùng rừng có giá trị bảo tồn.
Giữa là thung lũng sông Ba và vùng An Khê. Sông Ba bắt nguồn từ vùng núi phía bắc, chảy qua An Khê, Ayun Pa, Krông Pa rồi xuống Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk). Thung lũng này nóng và khô hơn cao nguyên.
Phía đông là đồng bằng và biển. Bình Định cũ có đồng bằng ven sông Côn, sông Lại Giang, các đầm Thị Nại, Trà Ổ, Đề Gi và bờ biển nhiều ghềnh đá như Ghềnh Ráng, Eo Gió, Kỳ Co.
Hai chế độ mùa. Phía cao nguyên có mùa mưa khoảng từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô phần còn lại của năm. Phía ven biển mưa nhiều vào khoảng tháng 9 đến tháng 12, có bão và lũ. Đi trong cùng một tỉnh, một bên có thể đang mùa khô trong khi bên kia mưa lớn — điều cần nhớ khi lên kế hoạch du lịch hay vận chuyển hàng.
Văn hoá: cồng chiêng, võ Tây Sơn, bài chòi và tháp Chăm
Phía Gia Lai cũ là địa bàn của người Jrai và Bahnar, cùng người Kinh và nhiều dân tộc đến lập nghiệp. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên, trong đó có Gia Lai, được UNESCO công nhận năm 2005. Nhà rông, nhà mồ, lễ bỏ mả là những nét văn hoá được nhắc nhiều; khi tham quan buôn làng cần tôn trọng quy ước của cộng đồng.
Phía Bình Định cũ nổi tiếng với võ cổ truyền, gắn với phong trào Tây Sơn và bảo tàng Quang Trung ở vùng Tây Sơn. Nghệ thuật bài chòi Trung Bộ, có Bình Định, được UNESCO ghi danh năm 2017. Vùng này còn nhiều tháp Chăm như tháp Đôi ở Quy Nhơn, tháp Bánh Ít, tháp Dương Long, chứng tích của vùng Vijaya thời Chăm Pa.
Nhập lại, tỉnh mới có ba lớp văn hoá đan nhau: Tây Nguyên, Chăm Pa và người Việt vùng đất võ. Với học sinh ôn địa lý – lịch sử, Gia Lai mới là ví dụ tốt về việc ranh giới hành chính không trùng với ranh giới văn hoá.
Kinh tế ở mức tổng quan
Không có số liệu tổng hợp chính thức của tỉnh mới tại thời điểm viết; các mảng chính kế thừa từ hai tỉnh cũ:
- Cây công nghiệp cao nguyên: cà phê, hồ tiêu, cao su, chè ở vùng Pleiku, Chư Sê, Chư Păh, Ia Grai; mía và sắn ở thung lũng sông Ba.
- Cảng biển và công nghiệp ven biển: cảng Quy Nhơn, khu kinh tế Nhơn Hội, các khu công nghiệp Phú Tài, Long Mỹ; chế biến gỗ xuất khẩu là ngành truyền thống của Bình Định cũ.
- Thủy sản: đánh bắt xa bờ, đặc biệt cá ngừ đại dương ở các cảng cá Tam Quan, Quy Nhơn; nuôi trồng ở đầm Thị Nại, Đề Gi.
- Du lịch: biển Quy Nhơn, Kỳ Co, Eo Gió, cù lao Xanh; Biển Hồ, Chư Đăng Ya, thác Phú Cường ở phía cao nguyên.
- Cửa khẩu: cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh ở vùng Đức Cơ, nối sang tỉnh Ratanakiri của Campuchia, cùng cảng Quy Nhơn tạo thành trục xuất nhập khẩu Đông – Tây.
Đi lại và giáp ranh
Gia Lai mới có hai sân bay, đường sắt Bắc – Nam ở phía biển và các quốc lộ lên cao nguyên.
| Hạng mục | Thông tin |
|---|---|
| Giáp ranh | Quảng Ngãi phía bắc (gồm phần Kon Tum cũ); Đắk Lắk phía nam (gồm phần Phú Yên cũ); Campuchia phía tây; biển phía đông |
| Sân bay | Sân bay Phù Cát (phục vụ Quy Nhơn) và sân bay Pleiku |
| Đường sắt | Đường sắt Bắc – Nam qua phía Bình Định cũ, ga lớn là Diêu Trì; Quy Nhơn có ga nhánh |
| Quốc lộ | Quốc lộ 1 dọc biển; quốc lộ 19 (Quy Nhơn – An Khê – Pleiku – Lệ Thanh); đường Hồ Chí Minh (quốc lộ 14) qua Pleiku; quốc lộ 25 dọc sông Ba xuống Phú Yên cũ; các đoạn cao tốc Bắc – Nam phía Đông đang khai thác hoặc đầu tư |
Quốc lộ 19 là trục sống còn nối hai nửa tỉnh, nhiều xe container chở hàng từ cao nguyên xuống cảng Quy Nhơn. Đường qua đèo An Khê và đèo Mang Yang có dốc dài, mùa mưa có sương mù và sạt lở cục bộ; đi xe máy nên tránh chạy tối. Các dự án cao tốc nối Quy Nhơn với Pleiku đã được nhắc tới trong quy hoạch, nhưng chưa nên tính vào kế hoạch đi lại cho tới khi có thông báo khai thác chính thức. Giờ bay, giờ tàu và giá vé xem trực tiếp ở hãng.
Tra địa chỉ: tên Jrai, Bahnar và tên Hán Việt
Tên xã ở phía cao nguyên. Nhiều tên ở Gia Lai cũ có gốc tiếng Jrai, Bahnar như Ia Grai, Chư Prông, Kbang, Kông Chro, Krông Pa. Chữ "Ia" thường chỉ nước, sông suối; "Chư" thường chỉ núi. Cách viết hoa, dấu gạch nối, chữ "Đăk" hay "Đắk" có thể khác nhau giữa các văn bản; khi tra nên thử cả hai cách viết.
Tên xã ở phía biển. Bình Định cũ dùng nhiều tên Hán Việt có chữ "Nhơn" như An Nhơn, Hoài Nhơn, Nhơn Lý, Nhơn Hội, Nhơn Châu. An Nhơn (thị xã cũ ở đồng bằng) và An Khê (thị xã cũ ở cao nguyên) là cặp tên hay bị gõ nhầm.
Một tỉnh, hai mùa vận chuyển. Khi gửi hàng trong tỉnh từ Quy Nhơn lên Pleiku hay ngược lại, thời gian có thể bị kéo dài vào mùa mưa ở phía biển hoặc khi đèo sạt lở. Ghi đúng tên xã, phường mới và số điện thoại người nhận giúp người giao hàng định vị nhanh hơn.
Giấy tờ cũ ghi tỉnh Bình Định. Không mất giá trị chỉ vì đổi tên tỉnh; cập nhật khi làm thủ tục liên quan. Những trường hợp cụ thể như sổ đỏ, đăng ký xe, hồ sơ doanh nghiệp xem mục địa chỉ mới trên giấy tờ.
Thay đổi gì với người dân và doanh nghiệp
Với người dân phía cao nguyên, thay đổi lớn nhất là trụ sở tỉnh dời xuống Quy Nhơn. Những việc cần gặp sở, ngành cấp tỉnh trực tiếp sẽ tốn đường hơn; bù lại, phần lớn thủ tục hằng ngày đã chuyển về xã và có thể nộp trực tuyến. Bệnh viện, trường học, chợ ở Pleiku vẫn hoạt động như cũ, nên đời sống thường ngày ít bị đảo lộn.
Với người dân phía biển, tỉnh mới mở rộng ra một vùng cao nguyên rộng lớn với nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, đòi hỏi bộ máy tỉnh phải làm quen với đặc thù quản lý đất rừng, nông nghiệp cây công nghiệp và biên giới. Với doanh nghiệp, một đầu mối tỉnh quản lý cả vùng nguyên liệu cà phê, hồ tiêu, gỗ lẫn cảng biển xuất khẩu giúp kết nối chuỗi hàng hoá, nhưng giai đoạn đầu cần theo dõi thông báo về việc hợp nhất các sở và thay đổi nơi nộp hồ sơ. Hồ sơ đang giải quyết dở ở cơ quan cũ thường được chuyển tiếp sang cơ quan mới, nhưng người nộp nên chủ động hỏi số biên nhận, nơi tiếp nhận hiện tại và thời hạn trả kết quả, tránh trường hợp hồ sơ nằm chờ vì không ai theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Gia Lai mới gồm những tỉnh nào?
Gia Lai mới gồm tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định cũ, hợp nhất từ ngày 1/7/2025. Tên tỉnh là Gia Lai, trung tâm hành chính – chính trị đặt tại Bình Định cũ (khu vực Quy Nhơn). Theo bảng tra cứu của trang, tỉnh có 135 đơn vị cấp xã, gồm 25 phường và 110 xã.
Quy Nhơn thuộc tỉnh nào sau sáp nhập?
Quy Nhơn thuộc tỉnh Gia Lai. Thành phố Quy Nhơn cũ được chia thành các phường Quy Nhơn, Quy Nhơn Bắc, Quy Nhơn Nam, Quy Nhơn Đông, Quy Nhơn Tây và xã Nhơn Châu. Đây là nơi đặt trụ sở các cơ quan cấp tỉnh.
Pleiku còn là tỉnh lỵ không?
Không. Từ 1/7/2025, trung tâm hành chính tỉnh Gia Lai đặt ở Quy Nhơn. Thành phố Pleiku cũ thành các phường Pleiku, Hội Phú, Thống Nhất, Diên Hồng, An Phú và hai xã Biển Hồ, Gào, vẫn là đô thị lớn của vùng cao nguyên.
Bình Định còn không?
Bình Định không còn là tên tỉnh. Tên Bình Định vẫn sống trong văn hoá như võ Bình Định, bài chòi Bình Định, và trong tên các chỉ dẫn địa lý, thương hiệu đã đăng ký từ trước. Trên giấy tờ mới, địa chỉ ghi tỉnh Gia Lai.
Gia Lai mới có biển không?
Có. Nhờ nhập với Bình Định, tỉnh Gia Lai mới có bờ biển phía đông, cảng biển Quy Nhơn, các bãi biển như Kỳ Co, Eo Gió và xã đảo Nhơn Châu. Trước 1/7/2025, Gia Lai là tỉnh không giáp biển.
Đi từ Pleiku xuống Quy Nhơn đi đường nào?
Tuyến chính là quốc lộ 19, đi qua Đắk Đoa, Mang Yang, An Khê rồi vượt đèo An Khê xuống Tây Sơn, An Nhơn và Quy Nhơn. Thời gian đi tuỳ phương tiện và tình trạng đường; mùa mưa nên kiểm tra thông tin sạt lở trên đèo trước khi đi.