Tách tỉnh năm 1997: tám tỉnh tách đôi, Đà Nẵng lên thành phố trực thuộc trung ương

Từ ngày 1/1/1997, tám tỉnh tách đôi theo quyết định của Quốc hội tại kỳ họp cuối năm 1996: Bắc Thái, Hà Bắc, Hải Hưng, Vĩnh Phú, Nam Hà, Quảng Nam – Đà Nẵng, Sông Bé và Minh Hải. Cả nước từ 53 lên 61 tỉnh, thành; Đà Nẵng trở thành thành phố trực thuộc trung ương thứ tư. Đây là đợt xóa gần hết các tên tỉnh ghép còn lại từ thập niên 1960 và 1970.

Đợt 1997 có ý nghĩa riêng với người đọc hôm nay: phần lớn những cặp tỉnh tách năm ấy lại được ghép năm 2025, có cặp trở về gần đúng ranh cũ, có cặp đi về hai ngả. Bài này nêu từng cặp, tỉnh lỵ khi tách và nơi chúng thuộc về sau ngày 1/7/2025.

Tám cặp tỉnh tách năm 1997

Cột tỉnh lỵ ghi đô thị đặt cơ quan tỉnh ngay sau khi tách:

Năm ghép ở cột thứ ba là mốc phổ biến trong tài liệu, có thể lệch vài tháng tùy theo ngày thông qua và ngày hiệu lực. Nam Hà là trường hợp đặc biệt: lập năm 1965 từ Hà Nam và Nam Định, nhập vào Hà Nam Ninh năm 1975, tái lập năm 1991 rồi tách hẳn năm 1997.

Những tỉnh ghép "lâu đời" nhất và vì sao đến 1997 mới tách

Khác với các tỉnh lớn lập năm 1976, nhiều tỉnh trong đợt 1997 đã tồn tại từ thập niên 1960: Hà Bắc, Bắc Thái, Nam Hà, Hải Hưng, Vĩnh Phú. Chúng hình thành trong thời kỳ miền Bắc tổ chức lại hành chính để tập trung sản xuất và đã vận hành hơn ba mươi năm khi được tách. Ba thế hệ cán bộ, học sinh lớn lên với những cái tên ấy; nhiều người đến nay vẫn quen gọi "người Hà Bắc", "người Hải Hưng".

Lý do được nêu cho đợt tách năm 1996 tương tự các đợt trước: tỉnh rộng, dân đông, các trung tâm đô thị cũ như Bắc Ninh, Hưng Yên, Phủ Lý, Vĩnh Yên có điều kiện phát triển thành tỉnh lỵ riêng, và nhu cầu thu hút đầu tư thời mở cửa đòi hỏi bộ máy gần địa bàn hơn. Nhìn lại, giai đoạn sau năm 1997 cũng là lúc nhiều tỉnh vùng ven Hà Nội như Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hưng Yên phát triển khu công nghiệp rất nhanh.

Một điểm chung khác: tám tỉnh này đều nằm ở vùng đồng bằng, trung du hoặc ven biển có mật độ dân cư cao. Khác với miền Trung năm 1989, lý do tách ở đây không phải chuyện tỉnh dài, đường xa, mà là quy mô dân số và kinh tế.

Cách đặt tên của nhóm tỉnh này cũng có quy luật: phần lớn ghép chữ đầu hoặc một chữ tiêu biểu của hai tỉnh, như Hải Hưng từ Hải Dương và Hưng Yên, Vĩnh Phú từ Vĩnh Phúc và Phú Thọ, Bắc Thái từ Bắc Kạn và Thái Nguyên, Nam Hà từ Nam Định và Hà Nam. Hà Bắc lấy chữ "Bắc" chung của Bắc Ninh, Bắc Giang và thêm chữ "Hà". Khi tách năm 1997, không cặp nào phải đặt tên mới: mỗi tỉnh lấy lại đúng tên gọi trước khi ghép, nên việc chuyển đổi giấy tờ, biển hiệu khá thuận lợi. Đến năm 2025, nguyên tắc dùng lại tên có sẵn được áp cho cả nước.

Đà Nẵng thành phố trực thuộc trung ương: thay đổi lớn nhất của đợt 1997

Trong tám cặp, chỉ Quảng Nam – Đà Nẵng tách theo cách khác: Đà Nẵng không thành tỉnh mà thành thành phố trực thuộc trung ương, ngang cấp với Hà Nội, Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh. Tỉnh Quảng Nam đặt tỉnh lỵ ở Tam Kỳ, khi ấy là một thị xã nhỏ, còn đô thị cổ Hội An giữ vai trò văn hóa, du lịch.

Thành phố Đà Nẵng năm 1997 gồm các quận nội thành, huyện Hòa Vang và huyện đảo Hoàng Sa. Từ đây Đà Nẵng có quyền tự chủ ngân sách, quy hoạch ở cấp cao hơn, và trong gần ba mươi năm trở thành đô thị lớn nhất miền Trung. Năm 2025, Quảng Nam nhập trở lại, lần này dưới tên thành phố Đà Nẵng; Hoàng Sa là một trong các đặc khu của thành phố.

Với người làm giấy tờ, chú ý rằng địa chỉ có chữ "Quảng Nam – Đà Nẵng" là của giai đoạn 1976–1996; "tỉnh Quảng Nam" là của giai đoạn 1997–6/2025; từ 1/7/2025, mọi xã, phường của Quảng Nam cũ ghi "thành phố Đà Nẵng". Ba khoảng thời gian, ba cách ghi cho cùng một làng.

Sông Bé và Minh Hải: hai tỉnh lớn miền Nam cuối cùng

Sông Bé, mang tên con sông chảy qua vùng đất này, gồm Bình Dương và Bình Phước, tỉnh lỵ ở Thủ Dầu Một. Sau khi tách, Bình Dương trở thành một trong những tỉnh công nghiệp phát triển nhanh nhất cả nước, còn Bình Phước là tỉnh biên giới với nhiều đồn điền cao su, điều. Năm 2025 hai vùng đi hai ngả: Bình Dương vào Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Phước vào Đồng Nai.

Minh Hải gồm Bạc Liêu và Cà Mau, tỉnh lỵ ở Cà Mau, vùng cực Nam của đất nước. Sau năm 1997, Bạc Liêu và Cà Mau mỗi tỉnh có tỉnh lỵ riêng, và đến năm 2025 lại về chung trong tỉnh Cà Mau mới, ranh giới gần trùng với Minh Hải xưa.

Với hai trường hợp này, tên gọi tỉnh ghép không ghép từ chữ đầu tên tỉnh như Hà Bắc hay Hải Hưng. Sông Bé lấy tên con sông; Minh Hải là tên chọn mới khi hợp nhất. Đây là hai kiểu đặt tên tỉnh ghép mà đợt 2025 không dùng lại.

Đợt 1997 nhìn từ năm 2025

Đặt cạnh bảng 34 tỉnh mới, đợt 1997 cho một kết quả đáng chú ý: sáu trong tám cặp tách năm 1997 nay về lại chung một đơn vị, gồm Bắc Thái (nay Thái Nguyên), Hà Bắc (nay Bắc Ninh), Vĩnh Phú (nay Phú Thọ, thêm Hòa Bình), Nam Hà (nay Ninh Bình, thêm Ninh Bình cũ), Quảng Nam – Đà Nẵng (nay Đà Nẵng) và Minh Hải (nay Cà Mau). Chỉ hai cặp đi hai ngả là Hải Hưng và Sông Bé.

Điều này không có nghĩa đợt 2025 cố ý "khôi phục" ranh giới cũ; tiêu chí năm 2025 dựa trên diện tích, dân số, kết nối và không gian phát triển trong bối cảnh mới. Nhưng các vùng từng chung tỉnh thường có quan hệ kinh tế, giao thông và văn hóa chặt chẽ, nên kết quả trùng nhau nhiều là dễ hiểu.

Trong khi đó, nơi đặt trung tâm hành chính không nhất thiết lặp lại. Thời Hà Bắc, tỉnh lỵ ở Bắc Giang; năm 2025, tỉnh Bắc Ninh mới cũng đặt trung tâm ở vùng Bắc Giang cũ. Thời Bắc Thái, tỉnh lỵ ở Thái Nguyên và năm 2025 vẫn vậy. Thời Vĩnh Phú, tỉnh lỵ ở Việt Trì, năm 2025 cũng vậy. Ba trường hợp này gần như "về chỗ cũ" cả tên lẫn trung tâm. Ngược lại, thời Nam Hà tỉnh lỵ ở Nam Định, còn tỉnh Ninh Bình mới năm 2025 đặt trung tâm ở vùng Ninh Bình cũ; thời Minh Hải tỉnh lỵ ở Cà Mau và năm 2025 tỉnh Cà Mau mới cũng đặt trung tâm ở vùng Cà Mau cũ. Người tra cứu nên kiểm từng trường hợp thay vì suy luận theo quy luật chung.

Tỉnh lỵ mới sau năm 1997: những đô thị lớn lên nhờ tách tỉnh

Khi tách tỉnh, tỉnh vốn không đặt tỉnh lỵ cũ phải chọn và xây dựng một trung tâm hành chính mới. Đợt 1997 có nhiều trường hợp như vậy: Bắc Ninh, Hưng Yên, Phủ Lý, Vĩnh Yên, Bắc Kạn, Tam Kỳ, Đồng Xoài, Bạc Liêu. Một số nơi đã từng là tỉnh lỵ trước khi hợp nhất nên có sẵn nền móng; một số nơi gần như phải bắt đầu từ đầu.

Đồng Xoài là ví dụ rõ nhất. Khi Bình Phước được tái lập, khu vực này mới ở cấp thị trấn, chưa có nhiều công trình hành chính. Trong khoảng hai thập niên sau đó, Đồng Xoài lên thị xã rồi thành phố, có trụ sở các cơ quan tỉnh, bệnh viện, trường học cấp tỉnh. Tam Kỳ cũng lớn lên tương tự, từ một thị xã nhỏ trở thành đô thị trung tâm của tỉnh Quảng Nam.

Năm 2025, câu chuyện đảo chiều ở nhiều nơi: Đồng Xoài, Tam Kỳ, Phủ Lý, Vĩnh Yên, Bạc Liêu không còn là nơi đặt trung tâm hành chính cấp tỉnh, vì tỉnh mới chọn trung tâm ở đô thị khác. Các cơ sở vật chất đã xây trong gần ba mươi năm vẫn được dùng cho cơ quan chuyên môn, đơn vị sự nghiệp hoặc điểm tiếp nhận hồ sơ, tùy cách bố trí của từng tỉnh. Câu chuyện chi tiết về các tỉnh lỵ cũ này nằm ở mục trung tâm hành chính trên trang.

Đọc địa chỉ trên giấy tờ qua ba giai đoạn

Lấy ví dụ một gia đình ở vùng Từ Sơn, Bắc Ninh. Giấy tờ của ông bà cấp khoảng năm 1980 ghi huyện Tiên Sơn, tỉnh Hà Bắc. Giấy tờ của cha mẹ cấp khoảng năm 2005 ghi huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, vì sau khi tách tỉnh, huyện Tiên Sơn cũng được chia lại thành Tiên Du và Từ Sơn vào cuối thập niên 1990; về sau Từ Sơn còn lên thị xã rồi thành phố. Giấy tờ của con cấp sau tháng 7/2025 chỉ ghi tên phường mới và tỉnh Bắc Ninh, không còn dòng huyện, thị xã.

Ba thế hệ, ba cách ghi, nhưng đều đúng tại thời điểm cấp. Khi cần chứng minh các giấy tờ ấy cùng nói về một nơi, chẳng hạn khi làm thủ tục thừa kế đất đai, cách làm phổ biến là đối chiếu mốc chia tách cấp tỉnh, cấp huyện theo năm, rồi đề nghị cơ quan có thẩm quyền xác nhận nếu cần.

Ví dụ này cũng nhắc rằng cấp huyện từng thay đổi nhiều hơn cấp tỉnh. Nhiều huyện được chia, nhập, đổi tên cùng lúc với tỉnh, hoặc vào những năm khác. Với những việc có giá trị pháp lý lớn, đừng chỉ dựa vào trí nhớ hay bảng tóm tắt; hãy tra văn bản chính thức hoặc hỏi cơ quan lưu trữ hồ sơ của địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Tỉnh Hà Bắc tách năm nào và nay là tỉnh nào?

Hà Bắc tách từ ngày 1/1/1997 thành Bắc Giang và Bắc Ninh. Từ ngày 1/7/2025, hai tỉnh này lại hợp thành tỉnh Bắc Ninh mới, trung tâm hành chính đặt ở vùng Bắc Giang cũ, giống nơi đặt tỉnh lỵ thời Hà Bắc.

Đà Nẵng trở thành thành phố trực thuộc trung ương năm nào?

Đà Nẵng trở thành thành phố trực thuộc trung ương từ ngày 1/1/1997, khi tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng tách ra. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Quảng Nam nhập vào và thành phố mới vẫn mang tên Đà Nẵng.

Sau năm 1997 Việt Nam có bao nhiêu tỉnh thành?

Sau đợt tách có hiệu lực ngày 1/1/1997, cả nước có 61 tỉnh, thành, gồm 57 tỉnh và 4 thành phố trực thuộc trung ương là Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Con số lên 64 từ năm 2004.

Tỉnh Hải Hưng nay thuộc đâu?

Hải Hưng gồm vùng Hải Dương và Hưng Yên, tách năm 1997. Từ ngày 1/7/2025, vùng Hải Dương cũ thuộc thành phố Hải Phòng, còn vùng Hưng Yên cũ cùng Thái Bình thuộc tỉnh Hưng Yên mới.

Tên Minh Hải có nghĩa gì và còn dùng không?

Minh Hải là tên được chọn khi hợp nhất Bạc Liêu và Cà Mau năm 1976, không ghép từ chữ đầu tên hai tỉnh. Tên này không còn là tên đơn vị hành chính từ năm 1997, nhưng vẫn gặp trên giấy tờ cũ và trong tên một số đơn vị, công trình thời ấy.

Giấy khai sinh ghi tỉnh Vĩnh Phú thì nay ghi quê quán thế nào?

Vĩnh Phú gồm vùng Vĩnh Phúc và Phú Thọ; năm 2025 cả hai cùng Hòa Bình thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Cách ghi quê quán trên từng biểu mẫu nên làm theo hướng dẫn kèm biểu mẫu hoặc hỏi nơi tiếp nhận hồ sơ.