Xã Tân Yên

Tổng quan

Xã Tân Yên đặt tại Cao Thượng — huyện lỵ của huyện Tân Yên từ năm 1997 đến khi cấp huyện chấm dứt. Tên huyện được trao cho xã chứa huyện lỵ, như các trường hợp Lục Ngạn, Sơn Động, Yên Thế. Xã thuộc thành phố Bắc Ninh, nằm ở trung tâm vùng Tân Yên cũ, giữa Nhã Nam ở phía bắc và đô thị Bắc Giang cũ ở phía nam.

Xã rộng 48,13 km², dân số 50.732 người, mật độ khoảng 1.054 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở thị trấn Cao Thượng cũ. Theo Wikipedia, tháng 11/1890 nghĩa quân Đề Thám thắng một trận chống càn ở Cao Thượng — đình Cao Thượng nay là một điểm thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Những điểm khởi nghĩa Yên Thế.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc. Không đơn vị nào trong bốn đơn vị hợp thành mang tên Tân Yên; tên được lấy từ huyện Tân Yên cũ. Tên Cao Thượng, Cao Xá, Việt Lập, Ngọc Lý thôi là tên hành chính.

Lịch sử tên. Ngày 6/11/1957, Nghị định 532-TTg chia huyện Yên Thế thành hai huyện: phần phía nam — miền mà dân gian quen gọi là Yên Thế Hạ — thành huyện mới mang tên Tân Yên; phần còn lại giữ tên Yên Thế (Wikipedia). Wikipedia cũng ghi Tân Yên là "địa vực chủ yếu" của huyện Yên Thế qua các thời Lý – Trần, Lê – Nguyễn và thời Pháp.

Phân tích Hán Việt. Tân 新 là mới; yên (cũng đọc an) 安 là yên ổn. "Tân Yên" đọc theo chữ là "yên ổn mới"; đặt trong hoàn cảnh năm 1957, cái tên giữ chữ Yên của huyện gốc Yên Thế và thêm chữ Tân của một huyện mới lập. Văn bản chia huyện không ghi chữ Hán, nên đây là cách đọc phổ biến.

Tên Cao Thượng. Cao Thượng là tên xã cổ thuộc tổng Mục Sơn. Sau Cách mạng, xã hợp với Đạm Phong, Mục Sơn, Dương Sơn thành xã Cương Lập; năm 1971 Cương Lập đổi lại thành Cao Thượng. Trùng tên: sau 2025 còn xã Tân Yên ở Sơn La; khi ghi địa chỉ cần kèm "thành phố Bắc Ninh".

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Phúc Hòa ở phía đông, xã Ngọc Thiện ở phía tây, phường Đa Mai ở phía nam, xã Nhã Nam ở phía bắc.

Tân Yên cũ là vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng và trung du, địa hình mấp mô (Wikipedia). Khí hậu nhiệt đới gió mùa trung du; mùa mưa trùng mùa hè.

Lịch sử

Tổng Mục Sơn và Yên Lễ

Đầu thế kỷ XIX, huyện Yên Thế có tổng Mục Sơn (gồm Mục Sơn, Hòa Mục, Quất Du, Hữu Mục, Dương Sơn, Cao Thượng…) và tổng An Lễ/Yên Lễ. Theo Wikipedia, cuối năm 1899 đại lý Nhã Nam có tổng Mục Sơn gồm Cao Thượng, Liên Sơn, một phần Việt Lập, Hợp Đức; tổng Yên Lễ gồm Cao Xá, Tân Trung…; tổng Ngọc Cục gồm Ngọc Châu, Ngọc Thiện, Ngọc Lý. Lỵ sở huyện Yên Thế xưa từng đặt ở Lăng Cao, Hữu Mục, Tỉnh Đạo, Nhã Nam rồi Cao Thượng.

Thị trấn Cao Thượng

Ngày 18/2/1997 (Nghị định 14/CP), thị trấn Cao Thượng — huyện lỵ Tân Yên — được lập từ 238,96 ha, 3.810 người của xã Cao Thượng; 28,3 ha, 781 người của xã Cao Xá; 1,88 ha, 72 người của xã Liên Sơn. Năm 1978, xóm Thương của xã Ngọc Lý được nhập vào xã Ngọc Thiện. Từ 1/1/2020, xã Cao Thượng (6,86 km², 6.567 người) nhập vào thị trấn, thị trấn khi đó rộng 9,44 km², 13.323 người.

Sắp xếp ngày 1/7/2025

Theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15, toàn bộ thị trấn Cao Thượng và các xã Cao Xá, Việt Lập, Ngọc Lý hợp thành xã Tân Yên, thuộc tỉnh Bắc Ninh mới; từ 20/9/2026 thuộc thành phố Bắc Ninh (Nghị quyết 39/2026/QH16).

Dân cư – xã hội

Dân số 50.732 người — đông thứ hai vùng Tân Yên cũ. Theo Wikipedia, huyện Tân Yên năm 2022 có 185.815 người, trong đó thành thị 12,2%; các dân tộc gồm Kinh, Tày, Nùng, Hoa… Cao Thượng là huyện lỵ Tân Yên trong gần 30 năm (1997–2025).

Kinh tế

Wikipedia liệt kê các nghề ở địa bàn xã hiện nay: chẻ bện chổi tre Đông Am Vàng và làm chổi chít thôn Nội Hạc (Việt Lập), làm hương đen An Lập (Ngọc Lý). Nông nghiệp vùng đồi gò kết hợp thương mại – dịch vụ ở trung tâm Cao Thượng.

Văn hóa – di tích

Theo Wikipedia về huyện Tân Yên, Tân Yên là huyện có nhiều xã nhất thuộc khu Di tích quốc gia đặc biệt Những điểm khởi nghĩa Yên Thế; trên địa bàn xã hiện nay có:

• Đình Cao Thượng: nơi diễn ra những trận đánh ác liệt giữa nghĩa quân Yên Thế với quân Pháp; tháng 11/1890 nghĩa quân Đề Thám thắng trận chống càn ở Cao Thượng.
• Đình Nội (Việt Lập): địa điểm có liên hệ mật thiết với cuộc khởi nghĩa.

Theo Quyết định 1537/QĐ-TTg phê duyệt quy hoạch bảo tồn, khu di tích có diện tích nghiên cứu 23.099,7 ha trên 26 xã, thị trấn của bốn huyện Yên Thế, Tân Yên, Việt Yên, Yên Dũng; phần thuộc Tân Yên gồm Cao Thượng, Nhã Nam, Việt Lập và nhiều xã khác.

Giao thông

Theo Wikipedia, từ Tân Yên theo tỉnh lộ 398 (đường 284 cũ) về Bắc Giang khoảng 15 km; theo tỉnh lộ 295 sang Sóc Sơn (Hà Nội) khoảng 30 km; theo tỉnh lộ 294 (đường 287 cũ) tới thành phố Thái Nguyên khoảng 40 km.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Tân Yên, thành phố Bắc Ninh". Lưu ý phân biệt xã Tân Yên (chỉ gồm Cao Thượng, Cao Xá, Việt Lập, Ngọc Lý) với huyện Tân Yên cũ — nay chia thành các xã Nhã Nam, Phúc Hòa, Quang Trung, Tân Yên, Ngọc Thiện và một phần thuộc đơn vị khác.

Bản đồ Xã Tân Yên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tân Yên được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tân Yên trước đây

• Phường Đa Mai 51.733
• Xã Ngọc Thiện 56.702
• Xã Nhã Nam 33.127
• Xã Phúc Hòa 24.998
• Xã Quang Trung 30.398