Xã Tây Yên Tử

Tổng quan

Tây Yên Tử là xã nằm ở sườn tây dãy Yên Tử, ranh giới tự nhiên giữa thành phố Bắc Ninh và thành phố Quảng Ninh. Từ đây có con đường hành hương phía tây lên chùa Đồng trên đỉnh Yên Tử, qua khu Đồng Thông với các chùa Trình, Hạ, Trung, Thượng; phần lớn diện tích rừng của xã thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử.

Xã rộng 132,76 km², dân số 10.612 người, mật độ khoảng 80 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở thị trấn Tây Yên Tử cũ. Đơn vị này đã qua nhiều lần đổi tên, đổi loại hình trong hai thập niên gần đây: xã Thanh Sơn → thị trấn Thanh Sơn (2008) → thị trấn Tây Yên Tử (2020) → xã Tây Yên Tử (2025).

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc. Xã mới kế thừa tên thị trấn Tây Yên Tử; tên Thanh Luận thôi là tên hành chính. Tên Tây Yên Tử là một tên theo địa hình: chỉ sườn phía tây của núi Yên Tử, đối với "Đông Yên Tử" ở phía Quảng Ninh. Tên này có trước tên đơn vị hành chính — "Khu di tích và danh thắng Tây Yên Tử" đã được tỉnh Bắc Giang quy hoạch từ năm 2013 — và được dùng đặt cho thị trấn khi gộp năm 2020.

Phân tích Hán Việt. Tây 西 là phía tây. Yên Tử là tên núi, thường viết 安子; chữ 安 đọc là an hoặc yên (yên ổn), 子 là tử (con, người, bậc thầy). Tên núi Yên Tử gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông và thiền phái Trúc Lâm; giải thích nghĩa của hai chữ "Yên Tử" có nhiều thuyết dân gian, tư liệu đã tra không cho một cách giải thống nhất, nên bài này chỉ nêu chữ, không chiết tự.

Các tên cũ. Năm 1927, tổng Tứ Trang của châu Sơn Động có ba xã Bồng Am, Thanh Luận, Tuấn Mậu. Năm 1958, xã Thanh Luận chia làm Thanh Luận và Thanh Sơn; năm 2008 phần trung tâm thành thị trấn Thanh Sơn, phần còn lại của xã Thanh Sơn đổi tên là Tuấn Mậu — dùng lại tên xã cũ thời tổng. Thanh thường hiểu là 青 (xanh) hoặc 清 (trong). Cả nước chỉ có một xã tên Tây Yên Tử.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Dương Hưu và thành phố Quảng Ninh ở phía đông, xã Lục Sơn ở phía tây, thành phố Quảng Ninh ở phía nam, xã Tuấn Đạo ở phía bắc.

Địa hình núi cao của cánh cung Đông Triều; đỉnh Yên Tử cao 1.068 m (nằm ở phía Quảng Ninh). Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử theo Wikipedia có 13.022,7 ha rừng và đất rừng đặc dụng, gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 6.022,5 ha và phân khu phục hồi sinh thái, hành chính dịch vụ 7.000,2 ha. Thảm thực vật thay đổi theo độ cao: dưới 100 m là trảng cỏ, cây bụi; 100–200 m là trảng hóp xen cây gỗ nhỏ, tre nứa; 200–900 m là rừng kín thường xanh lá rộng xen lá kim; trên 900 m là rừng cây gỗ lá rộng. Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (2003, 2009) thống kê 285 loài thú, chim, bò sát, ếch nhái thuộc 91 họ, 27 bộ.

Lịch sử

Con đường phía tây lên Yên Tử

Theo bài viết về Khu di tích Tây Yên Tử, nếu Đông Yên Tử là nơi Trần Nhân Tông tu tập và lưu giữ xá lị, thì sườn tây là con đường hoằng pháp của ông; từ thế kỷ XI đến XIII nhiều nhà sư chọn lối lên Yên Tử từ phía tây. Dọc sườn tây hiện còn hơn 130 di tích lớn nhỏ (thống kê năm 2014).

Đơn vị hành chính

Ngày 21/8/1958, Nghị định 254-NV chia xã Thanh Luận thành Thanh Luận và Thanh Sơn. Ngày 6/11/2008 (Nghị định 05/NĐ-CP), thị trấn Thanh Sơn được lập từ 1.267,5 ha, 2.856 người của xã Thanh Sơn và 713,4 ha, 1.280 người của xã Thanh Luận; phần còn lại của xã Thanh Sơn đổi tên là Tuấn Mậu. Từ 1/1/2020 (Nghị quyết 813/NQ-UBTVQH14), xã Tuấn Mậu (61 km², 2.111 người) và thị trấn Thanh Sơn (21,06 km², 3.848 người) hợp thành thị trấn Tây Yên Tử.

Sắp xếp ngày 1/7/2025

Theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15, toàn bộ thị trấn Tây Yên Tử và xã Thanh Luận hợp thành xã Tây Yên Tử, thuộc tỉnh Bắc Ninh mới; từ 20/9/2026 thuộc thành phố Bắc Ninh (Nghị quyết 39/2026/QH16).

Dân cư – xã hội

Dân số 10.612 người; vùng núi phía nam phần lớn là rừng đặc dụng nên dân cư sống ở khu trung tâm và các thôn thấp hơn. Như cả vùng Sơn Động, dân cư gồm người Kinh và nhiều dân tộc thiểu số vùng núi đông bắc. Trường học, trạm y tế kế thừa từ thị trấn Tây Yên Tử và xã Thanh Luận cũ.

Kinh tế

Kinh tế gồm lâm nghiệp (rừng trồng ngoài vùng bảo tồn), nông nghiệp vùng núi — các sản phẩm chung của Sơn Động như chè, mật ong, dược liệu, cây ăn quả, chăn nuôi — và dịch vụ du lịch tâm linh phát triển quanh tuyến lên khu Đồng Thông.

Văn hóa – di tích

• Khu Đồng Thông: theo Quyết định 105/QĐ-UBND (29/11/2013) phê duyệt quy hoạch vùng bảo tồn Tây Yên Tử, khu này gồm đền, chùa Trình; chùa Cầu, chùa Kim Quy; chùa Đồng; Đèo Bụt, núi Phật Sơn.
• Khu văn hóa tâm linh Tây Yên Tử (13,8 ha, khu vực Đồng Thông): bốn cụm chùa — chùa Trình, chùa Hạ (Phật Quang), chùa Trung, chùa Thượng (Kim Quy) — ở độ cao từ 145 m tới gần 1.000 m, nối lên chùa Đồng và tượng Phật hoàng trên đỉnh Yên Tử. Xây dựng ba giai đoạn từ 2014, có nâng cấp tỉnh lộ 293 và hệ thống cáp treo.

Cần phân biệt: năm 2025 UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là di sản thế giới; phần thuộc Bắc Ninh trong danh mục ấy là chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà, không gồm các chùa ở Đồng Thông.

Du lịch

Tây Yên Tử là cửa ngõ phía Bắc Ninh để lên Yên Tử: đi đường bộ theo tỉnh lộ 293 vào khu Đồng Thông, rồi đi bộ hoặc cáp treo lên các chùa. Khu bảo tồn thiên nhiên mở ra hướng du lịch sinh thái rừng.

Giao thông

Tỉnh lộ 293 là tuyến được nâng cấp trong giai đoạn đầu xây dựng Khu văn hóa tâm linh (2014–2018) để vào chùa Hạ, khu Đồng Thông. Các quốc lộ gần nhất là quốc lộ 31 và 279, gặp nhau ở An Châu (xã Sơn Động).

Bản đồ Xã Tây Yên Tử

Bản đồ tìm theo tên, ranh giới có thể chưa cập nhật sau sáp nhập. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tây Yên Tử được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Sơn Động trước đây

• Xã An Lạc 8.331
• Xã Đại Sơn 12.153
• Xã Dương Hưu 12.499
• Xã Sơn Động 24.394
• Xã Tuấn Đạo 6.407
• Xã Vân Sơn 6.049
• Xã Yên Định 9.342