Xã Phú Riềng

Tổng quan

Xã Phú Riềng mang một trong những địa danh nổi tiếng nhất của phong trào công nhân Việt Nam: Phú Riềng Đỏ – cuộc đấu tranh của hơn 5.000 công nhân đồn điền cao su Michelin đầu tháng 2/1930. Theo Wikipedia, khu vực đồn điền xưa nay thuộc các xã Phú Riềng và Thuận Lợi. Xã đồng thời là đất huyện lỵ của huyện Phú Riềng (2015–2025), đặt tại xã Bù Nho cũ.

Xã rộng 117,4 km², dân số 36.232 người, mật độ khoảng 309 người/km² – đông đúc nhất vùng Phú Riềng cũ. Xã cách phường Bình Phước (Đồng Xoài cũ) khoảng 20 km về phía đông bắc. Trụ sở đặt ở thôn Tân Bình cũ. Theo Nghị quyết 20/NQ-HĐND ngày 29/6/2026, 19 thôn được gom còn 6: Phú Bình, Phú Hiệp, Phú Hưng, Phú Long, Phú Thịnh, Phú Vinh.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên xã Phú Riềng, và xa hơn là tên đồn điền Phú Riềng của hãng Michelin thuộc tỉnh Biên Hòa thời Pháp. Từ năm 2015, tên này còn là tên huyện Phú Riềng; khi bỏ cấp huyện năm 2025, tên được giữ cho xã có huyện lỵ. Xã cũ thứ hai, Bù Nho – huyện lỵ thực tế – không còn tên trên bản đồ hành chính cấp xã.

Về mặt chữ, Phú là âm Hán Việt quen thuộc (富 – giàu), nhưng Riềng không có âm Hán Việt; tổ hợp "Phú Riềng" vì vậy không phải từ Hán Việt hoàn chỉnh. Tài liệu đã tra không ghi lai lịch tên đồn điền hay nghĩa của "Riềng", nên bài không giải nghĩa cả tên. Tên Bù Nho mang tiền tố "Bù" thường gặp ở địa danh vùng Bình Phước cũ, nghĩa chưa tra được nguồn.

Tên Phú Riềng còn sống trong cụm từ "Phú Riềng Đỏ" – cách gọi phong trào năm 1930, khi đồn điền được công nhân làm chủ, trở thành "khu đỏ". Tên các thôn hiện nay đều mở đầu bằng chữ "Phú" của tên xã. Cả nước chỉ có một xã tên Phú Riềng.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Phú Trung ở phía đông, xã Long Hà ở phía tây, các xã Thuận Lợi và Đồng Tâm ở phía nam, xã Bình Tân ở phía bắc. Wikipedia xếp Phú Riềng vào loại xã miền núi.

Đây là vùng đất đỏ bazan – loại đất mà đầu thế kỷ XX tư bản Pháp khai phá rừng mưa nhiệt đới để lập đồn điền cao su trên quy mô công nghiệp. Địa hình đồi thấp lượn sóng; khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, mùa mưa và mùa khô rõ rệt.

Lịch sử

Đồn điền Michelin

Sau năm 1907, chính quyền thuộc địa cấp những vùng đất rộng ở miền Đông Nam Kỳ cho tư bản Pháp lập đồn điền cao su; Biên Hòa là một trong những tỉnh trồng nhiều nhất. Đồn điền Phú Riềng của Michelin dùng nhân công chủ yếu là nông dân Bắc Kỳ, Trung Kỳ; điều kiện lao động khắc nghiệt đến mức theo Wikipedia, gần 12.000 trong 45.000 công nhân đã chết trong khoảng 1917–1941. Câu vè thời đó: "Lỡ lầm vào đất cao su / Chẳng tù thì cũng như tù chung thân".

Phú Riềng Đỏ (1930)

Từ năm 1928, theo chỉ đạo của Ngô Gia Tự, Nguyễn Xuân Cừ và Trần Tử Bình vào đồn điền tổ chức nghiệp đoàn. Ngày 3/2/1930, dưới sự lãnh đạo của chi bộ do Trần Tử Bình làm bí thư, hơn 5.000 công nhân và người lao động của 10 làng bao vây nhà chủ sở, đòi 6 quyền lợi (cấm đánh đập, cấm cúp phạt, miễn sưu thuế, trả lương nữ công nhân nghỉ đẻ, ngày làm 8 giờ, bồi thường tai nạn lao động); họ làm chủ làng số 3, số 9, nhà máy điện, nhà máy cưa, kho gạo – đồn điền thành "khu đỏ". Ngày 6/2, Thống đốc Nam Kỳ Krautheimer đưa lính lê dương, lính khố đỏ tới; chủ đồn điền phải chấp nhận một số yêu sách, nhưng sau đó các lãnh đạo bị bắt, Trần Tử Bình bị kết án 10 năm tù, đày ra Côn Đảo.

Hành chính sau 1975

Sau 1975, xã Phú Riềng thuộc huyện Đồng Xoài rồi huyện Đồng Phú (1977); năm 1988, Quyết định 112-HĐBT tách phần ấp Thuận Lợi thành xã Thuận Lợi, phần còn lại (ấp Đồng Tiến, Đức Phú) chuyển về huyện Phước Long. Xã Bù Nho của huyện Phước Long được chia thành Bù Nho và Long Hưng năm 1980 (Quyết định 299-CP). Năm 1998, Nghị định 16/1998/NĐ-CP tách 5.000 ha của Phú Riềng lập xã Phú Trung. Hai xã thuộc huyện Bù Gia Mập từ 2009, rồi thuộc huyện Phú Riềng từ 2015 (Nghị quyết 931/NQ-UBTVQH13), huyện lỵ đặt ở Bù Nho. Theo khoản 56 Điều 1 Nghị quyết 1662/NQ-UBTVQH15, Bù Nho và Phú Riềng nhập thành xã Phú Riềng, hiệu lực 1/7/2025; từ 30/4/2026 xã thuộc Thành phố Đồng Nai.

Dân cư – xã hội

36.232 cư dân, trong đó có con cháu các thế hệ công nhân cao su gốc Bắc, Trung, sống cạnh người đến sau 1975 và đồng bào Xtiêng. Là huyện lỵ cũ, xã có các cơ quan, trường học, cơ sở y tế của huyện Phú Riềng trước đây.

Kinh tế

Cao su – cây gắn với lịch sử xã – vẫn là cây chủ lực, cùng điều, tiêu và cây ăn quả. Bình Phước cũ là vùng có diện tích điều lớn nhất cả nước, mủ cao su là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của tỉnh. Khu trung tâm Bù Nho cũ phát triển thương mại – dịch vụ của một huyện lỵ.

Văn hóa – di tích

Di tích Phú Riềng Đỏ có trong danh mục di tích của tỉnh Bình Phước cũ (ghi là nơi thành lập chi bộ Cộng sản). Phong trào năm 1930 được xem là một trong những phong trào công nhân đầu tiên tại Việt Nam, với bài học đấu tranh có tổ chức, ôn hòa, không đổ máu. Hồi ký "Phú Riềng Đỏ" của Trần Tử Bình (1965) là tư liệu gốc quan trọng về sự kiện. Tên Phú Riềng Đỏ còn được đặt cho một trục đường lớn ở trung tâm Đồng Xoài cũ.

Giao thông

Đường tỉnh 741 – trục nối trung tâm Đồng Xoài với vùng Phú Riềng và thị xã Phước Long cũ – là tuyến giao thông chính của xã. Theo Wikipedia, xã cách phường Bình Phước (nơi có giao lộ Quốc lộ 14 – ĐT 741) khoảng 20 km.

Bản đồ Xã Phú Riềng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Phú Riềng được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1662/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Phú Riềng trước đây

• Phường Phước Bình 44.771
• Xã Bình Tân 28.642
• Xã Long Hà 27.614
• Xã Phú Trung 13.585