Xã Quỳ Châu

Tổng quan

"Trận Bồ Đằng sấm vang chớp giật" – câu trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi nhắc trận đánh năm 1424 của nghĩa quân Lam Sơn ở núi Bù Đằng, ngọn núi nay nằm giữa vùng Châu Hội và Châu Nga cũ. Từ năm 2025, cả vùng ấy cùng thị trấn huyện lỵ Tân Lạc và xã Châu Hạnh hợp thành xã Quỳ Châu, trung tâm của vùng Phủ Quỳ xưa ở tây bắc tỉnh Nghệ An.

Xã rộng 327,53 km², dân số 23.094 người, mật độ khoảng 71 người/km² – đông dân nhất trong bốn xã kế thừa địa bàn Quỳ Châu. Trụ sở đặt tại trụ sở UBND huyện Quỳ Châu cũ. Quỳ Châu cũng là "thủ phủ hương trầm" của Nghệ An với năm làng nghề làm hương.

Các xã khác cùng gốc huyện Quỳ Châu: Châu Tiến, Hùng Chân, Châu Bình.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: không đơn vị nào trong bốn đơn vị hợp thành mang tên Quỳ Châu (thị trấn Quỳ Châu đã đổi tên thành Tân Lạc từ năm 2010); xã mới lấy lại tên huyện, cũng là tên một vùng đất có lịch sử gần sáu thế kỷ. Theo Wikipedia (mục huyện Quỳ Châu), danh xưng Châu Quỳ xuất hiện từ khoảng năm 1415 thời thuộc Minh; năm 1470 Lê Thánh Tông nâng lên thành phủ Quỳ Châu, quản hai huyện Trung Sơn và Thúy Vân; sau Cách mạng tháng Tám đổi thành huyện Quỳ Châu (gồm cả Quế Phong, Quỳ Hợp ngày nay), đến năm 1963 mới tách làm ba huyện.

Phân tích Hán Việt: Châu ở đây là 州 – đơn vị hành chính "châu" thời phong kiến. Âm Quỳ có nhiều chữ, trong đó 葵 (cây quỳ) và 夔 thường gặp; nguồn đã tra chưa ghi chữ Hán gốc của tên châu, nên bài không chọn chữ và không gán nghĩa.

Tên các đơn vị cũ: Tân Lạc là tên thị trấn từ năm 2010; lỵ sở cổ của phủ Quỳ Châu thời Lê có tên Đồng Lạc, nay thuộc vùng Châu Hạnh; người địa phương còn gọi lỵ sở phủ thời Pháp ở Kẻ Bỏn là "Phủ Bỏn". Ba tên Châu Hạnh, Châu Hội, Châu Nga thuộc nhóm tên "Châu + một chữ" của các xã huyện Quỳ Châu cũ, xuất hiện sau đợt chia xã năm 1961. Vùng Bù Đằng xưa được gọi là Mường Miếng – một trong 11 mường cổ của người Thái ở phủ Quỳ Châu mà Wikipedia liệt kê.

Trùng tên: cả nước không có xã, phường nào khác tên Quỳ Châu.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp tỉnh Thanh Hóa ở phía đông; Châu Bình ở phía nam; Châu Bình và Hùng Chân ở phía tây; Châu Tiến và Thanh Hóa ở phía bắc.

Vùng Quỳ Châu cũ có hơn 72% diện tích ở độ cao trên 200 m, bị chia cắt bởi mạng sông suối dày; dân cư tập trung ở các xã thấp ven sông (Wikipedia). Sông Hiếu chảy qua vùng trung tâm. Núi Bù Đằng (còn gọi Bồ Lạp, Bồ Cứ, Bồ Đằng, Bù Đớn) là ranh giới tự nhiên giữa Châu Hội và Châu Nga cũ; đỉnh Pù Quế ở vùng Châu Nga được Wikipedia nhắc khi mô tả địa giới phủ Quỳ Châu thời Pháp.

Lịch sử

Thời Trần, vùng thượng du sông Hiếu thuộc Mật Châu (Châu Kiềm). Năm 1424, nghĩa quân Lam Sơn đi qua núi Bù Đằng thì bị quân của Cầm Bành, Cầm Lạn chặn đánh; Lê Lợi cho mai phục trong đêm, tiêu diệt hơn 2.000 quân – trận Bồ Đằng được Nguyễn Trãi nhắc trong Bình Ngô đại cáo (Báo Nghệ An). Thời Lê, lỵ sở phủ Quỳ Châu đặt ở Đồng Lạc (huyện Thúy Vân), nay thuộc vùng Châu Hạnh; thời Pháp lỵ sở ở Kẻ Bỏn, cũng thuộc Châu Hạnh (Wikipedia).

Cuối thế kỷ XIX, cụ Lang Văn Thiết (Đốc Thiết) lãnh đạo nhân dân Châu Hội, Châu Nga kháng Pháp theo phong trào Cần Vương, sau bị bắt và hành quyết. Khu mộ cụ – một ở bản Khun (Châu Hội), một ở cánh đồng Tổng Huống, bản Mưn (Châu Nga) – được công nhận di tích lịch sử năm 1998.

Năm 1961 các xã Châu Hạnh, Châu Hội, Châu Nga được lập khi huyện chia nhỏ xã. Ngày 14/6/1990 thị trấn Quỳ Châu được lập; tháng 5/2010 thị trấn mở rộng và đổi tên thành Tân Lạc (Nghị quyết 24/NQ-CP). Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Tân Lạc và ba xã Châu Hạnh, Châu Hội, Châu Nga thành xã Quỳ Châu, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Theo Wikipedia, người Thái, Khơ Mú và Kinh là các cộng đồng đã di cư vào đất phủ Quỳ Châu từ sau thế kỷ X, lập nên các mường, bản, làng. Xã mới gồm khu phố huyện lỵ cũ (thôn, khối) và các bản như Khun, Mưn, Đơn, Kẻ Bọn, Minh Tiến; số liệu dân tộc riêng của xã chưa được công bố trong nguồn đã tra.

Là huyện lỵ cũ, xã tập trung các cơ sở giáo dục, y tế, chợ của vùng. Năm 2026, một học sinh của xã giành thủ khoa kép kỳ thi học sinh giỏi lớp 9 cấp tỉnh, và Phó Bí thư Đoàn xã đoạt giải Nhì dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn toàn quốc.

Kinh tế

Theo Báo Nghệ An (2025), cơ cấu kinh tế của xã chuyển dịch: nông – lâm – thủy sản giảm từ 48,07% (2020) xuống 40,38% (2025), công nghiệp – xây dựng tăng lên 22,45%, thương mại – dịch vụ 37,17%; thu nhập bình quân khoảng 46,9 triệu đồng/người/năm.

Hương trầm là nghề tiêu biểu: xã có 5 làng nghề (thôn 1, thôn 2, thôn 3, thôn Tân Hương, bản Kẻ Bọn), tạo việc làm cho hơn 150 hộ, mỗi năm sản xuất trên 75 triệu que hương; nghề hương ở Quỳ Châu có lịch sử hơn 40 năm. Dệt thổ cẩm là nghề truyền thống khác. Cụm công nghiệp thị trấn Quỳ Châu quy hoạch từ lâu nhưng chưa thu hút được đầu tư, xã đã kiến nghị đưa ra khỏi quy hoạch tỉnh.

Văn hóa

Di tích tiêu biểu: khu mộ Đốc Thiết (di tích lịch sử, 1998) và núi Bù Đằng gắn với trận Bồ Đằng 1424 – ông Lang Văn Ngọ ở bản Đơn kể từng nhặt được tẩu thuốc gốm trên núi, được cho là dấu tích nghĩa quân Lam Sơn, dù chưa phải hiện vật được xếp hạng. Xã là vùng lõi của văn hóa Phủ Quỳ, với văn hóa Thái, cồng chiêng, thổ cẩm.

Ngày 3/6/2025, nghề dệt thổ cẩm của người Thái tỉnh Nghệ An được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – nghề mà các bản trong xã vẫn duy trì.

Giao thông

Quốc lộ 48 chạy qua trung tâm xã, nối xuống Quỳ Hợp – Nghĩa Đàn và lên Quế Phong; Wikipedia ghi Quỳ Châu nằm trên tuyến du lịch Cửa Lò – Vinh – Nghĩa Đàn – Quỳ Châu – Quế Phong. Phía đông xã giáp tỉnh Thanh Hóa.

Bản đồ Xã Quỳ Châu

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Quỳ Châu được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Quỳ Châu trước đây

• Xã Châu Bình 11.038
• Xã Châu Tiến 18.060
• Xã Hùng Chân 12.664