Xã Hoàng Cương

Tổng quan

Hoàng Cương là xã phía tây vùng Thanh Ba cũ, tỉnh Phú Thọ, trải từ bờ trái sông Hồng (sông Thao) lên vùng đồi thấp giáp trung tâm Thanh Ba. Xã rộng 39,51 km², có 27.890 người, mật độ khoảng 706 người/km². Trụ sở đặt tại khu 8, trụ sở UBND xã Hoàng Cương cũ.

Tên Hoàng Cương là một tên cổ: thời phong kiến đây là tên một tổng của huyện Thanh Ba — thần tích đền Phú Động lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm còn ghi “xã Phú Động, tổng Hoàng Cương, huyện Thanh Ba”. Trên dải đồng ven sông của xã có tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai với ga Vũ Ẻn (mang tên làng Vũ Yển cũ) và các vườn chuối bãi bồi — nguyên liệu cho sản phẩm chuối sấy dẻo Hoàng Cương đạt OCOP 3 sao năm 2026.

Xã mới là kết quả của hai lớp sáp nhập: năm 2020 Hoàng Cương nhận Thanh Xá, Yên Nội; Mạn Lạn nhận Phương Lĩnh, Vũ Yển. Như vậy địa bàn phủ bảy xã từng tồn tại sau năm 1975.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Hoàng Cương, nơi đặt trụ sở. Ninh Dân và Mạn Lạn thôi là tên hành chính.

Tên tổng xưa. Theo Wikipedia tiếng Việt (bài Phú Khê, Chí Tiên), thần tích đền làng Phú Động ghi địa chỉ “xã Phú Động, tổng Hoàng Cương, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ” — cho thấy Hoàng Cương từng là tên một tổng trải hai bên sông, gồm cả làng Phú Động trên bãi giữa sông Hồng.

Phân tích Hán Việt — ở mức khả năng. Âm hoàng có thể là 黃 (vàng) hoặc 皇 (vua); âm cương có thể là 岡 (sườn đồi, gò) hoặc 綱, 疆… Cùng âm “Hoàng Cương” còn là tên một thành phố ở Hồ Bắc, Trung Quốc (黄冈, “gò vàng”), nhưng không có căn cứ để cho rằng tên làng Việt dùng cùng chữ. Vì chưa có văn bản gốc, nghĩa của tên xã ghi là chưa xác định.

Vũ Yển – Vũ Ẻn. Xã cũ viết Vũ Yển, còn ga đường sắt mang tên Vũ Ẻn — hai dạng ghi gần nhau của cùng một địa danh.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Hoàng Cương.

Địa lý

Đối chiếu các bài Wikipedia về xã lân cận: Hoàng Cương giáp Thanh Ba ở phía bắc, Quảng Yên và Đông Thành ở phía đông, Chí Tiên ở phía nam, Vĩnh Chân ở phía tây; bên kia sông Hồng là xã Cẩm Khê.

Theo Wikipedia, huyện Thanh Ba cũ có dải đồng bằng ven sông Hồng kéo dài từ ga Chí Chủ đến ga Vũ Ẻn, rộng hẹp khác nhau, hợp trồng cây lương thực ngắn ngày; phía đông là đồi thấp. Hoàng Cương nằm trọn trên dải chuyển tiếp ấy: bãi bồi phù sa ở phía tây trồng chuối, rau màu; đồng lúa ở giữa; đồi thấp ở phía đông.

Mỗi mùa nước, sông Hồng bồi phù sa cho các bãi ven sông — điều kiện làm nên vùng chuối của xã (Báo Phú Thọ).

Lịch sử

Hoàng Cương, Ninh Dân, Mạn Lạn, Thanh Xá, Yên Nội, Phương Lĩnh, Vũ Yển đều có tên trong danh sách 27 xã của huyện Thanh Ba sau năm 1975 (Wikipedia). Huyện Thanh Ba thuộc phủ Lâm Thao, tỉnh Sơn Tây, về tỉnh Hưng Hóa năm 1891; giai đoạn 1977–1995 nằm trong huyện Sông Lô rồi huyện Thanh Hòa; tái lập ngày 7/10/1995.

Khi lập thị trấn Thanh Ba ngày 23/11/1995, 192 ha của xã Ninh Dân được cắt về thị trấn, đồng thời Ninh Dân nhận thêm một phần đất xã Đào Giã giải thể.

Nghị quyết 828/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) nhập Thanh Xá và Yên Nội vào xã Hoàng Cương, nhập Phương Lĩnh và Vũ Yển vào xã Mạn Lạn. Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp các xã Ninh Dân, Mạn Lạn và Hoàng Cương thành xã Hoàng Cương, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

27.890 người — xã đông dân thứ hai trong vùng Thanh Ba cũ, sau xã Thanh Ba. Dân cư tập trung dọc đường ven sông và quanh ga Vũ Ẻn, thưa dần lên đồi. Huyện Thanh Ba cũ có người Kinh, Mường, Dao, Cao Lan cùng sinh sống, người Kinh chiếm đa số (Wikipedia).

Trường học, trạm y tế cơ sở kế thừa từ ba xã cũ; các dịch vụ cấp vùng ở xã Thanh Ba lân cận. Theo Báo Phú Thọ, xã đẩy mạnh chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục và số hóa hồ sơ (2026).

Kinh tế

Chuối bãi bồi. Theo Báo Phú Thọ, Hợp tác xã Chuối an toàn Hoàng Cương thành lập năm 2021, xây dựng vùng trồng 13 ha đạt VietGAP, liên kết với các hộ lân cận, tiêu thụ khoảng 100 tấn chuối mỗi năm. HTX đầu tư hệ thống sấy điện khép kín để làm chuối sấy dẻo không thêm đường, đóng túi hút chân không; sản phẩm đạt OCOP 3 sao năm 2026. Vỏ chuối được ủ làm phân hữu cơ vi sinh bón lại cho vườn.

Lúa, màu, chè. Đồng ven sông trồng lúa và cây ngắn ngày; đồi phía đông trồng chè, cây ăn quả, rừng trồng. Phát triển kinh tế tập thể (hợp tác xã) là hướng được xã chú trọng (Báo Phú Thọ).

Vị trí gần trung tâm Thanh Ba và tuyến đường sắt là lợi thế cho việc tiêu thụ nông sản.

Văn hóa

Làng Phú Động — vốn thuộc tổng Hoàng Cương xưa — có đền thờ Bạch Thạch Quốc Đô Đại Vương, tướng thời Đinh giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp sứ quân Kiều Thuận; sau lũ năm 1969 dân Phú Động chuyển vào đất liền, và đền Phú Động nay là di tích chung của hai xã Chí Tiên và Phú Khê. Câu chuyện này cho thấy văn hóa tổng Hoàng Cương xưa gắn với hai bờ sông Thao.

Các làng Hoàng Cương, Ninh Dân, Mạn Lạn, Thanh Xá, Yên Nội có đình, chùa và hội làng tháng Giêng; hát Xoan, hát Ghẹo là di sản chung của vùng Đất Tổ.

Giao thông

Tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy dọc bờ trái sông Hồng qua xã, có ga Vũ Ẻn. Đường bộ nối xã với trung tâm Thanh Ba và các xã ven sông; bên kia sông là quốc lộ 32C (vùng Cẩm Khê).

Bản đồ Xã Hoàng Cương

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hoàng Cương được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thanh Ba trước đây

• Xã Chí Tiên 17.550
• Xã Đông Thành 20.383
• Xã Liên Minh 23.443
• Xã Quảng Yên 15.056
• Xã Thanh Ba 30.014