Ba Đình là xã thuộc tỉnh Thanh Hóa, thành lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở bốn xã Ba Đình, Nga Thiện, Nga Vịnh, Nga Trường của huyện Nga Sơn cũ; là nơi diễn ra khởi nghĩa Ba Đình và có động Từ Thức. Xã rộng 27,22 km², dân số 20.696 người.
Tổng quan
Quảng trường Ba Đình và quận (nay là phường) Ba Đình ở Hà Nội được đặt tên theo một địa danh của xứ Thanh: căn cứ Ba Đình ở Nga Sơn, nơi nghĩa quân Cần Vương do Đinh Công Tráng chỉ huy đánh trả nhiều đợt tấn công của quân Pháp năm 1886–1887. Vùng đất ấy nay thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa, nằm ở phía tây bắc vùng Nga Sơn cũ, dưới chân dãy Tam Điệp.
Xã rộng 27,22 km², dân số 20.696 người, mật độ khoảng 760 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở xã Nga Trường cũ. Quốc lộ 10 chạy qua; trên địa bàn có động Từ Thức – danh thắng cấp quốc gia.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên xã kế thừa tên xã Ba Đình – một trong 26 xã của huyện Nga Sơn và là xã duy nhất trong huyện không mang chữ đầu Nga. Tên gọi là tên thuần Việt mang yếu tố Hán Việt: ba là số ba, đình là ngôi đình làng (chữ Hán 亭). Theo Wikipedia tiếng Việt, căn cứ Ba Đình được xây bao quanh ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ và Mỹ Khê; mỗi làng có một ngôi đình và cả ba có chung một ngôi nghè – "Ba Đình" là ba ngôi đình ấy.
Từ một cụm ba làng giữa đồng chiêm trũng, tên Ba Đình trở thành biểu tượng của tinh thần kháng chiến cuối thế kỷ XIX; sau Cách mạng Tháng Tám, tên này được đặt cho quảng trường lớn của Hà Nội – nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 – và cho quận Ba Đình.
Lưu ý trùng tên: "Ba Đình" hiện là tên phường Ba Đình (Hà Nội) và xã Ba Đình (Thanh Hóa). Thị xã Bỉm Sơn cũ và thành phố Thanh Hóa cũ cũng từng có phường Ba Đình (nay đã nhập vào phường Bỉm Sơn và phường Hạc Thành). Khi ghi địa chỉ cần ghi rõ "xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa".
Địa lý
Theo mô tả ranh giới của các xã, phường lân cận trên Wikipedia tiếng Việt, xã Ba Đình tiếp giáp các xã Nga An, Hồ Vương, Nga Sơn, Nga Thắng, Lĩnh Toại, Hoạt Giang và phường Bỉm Sơn; địa bàn xã có một phần dãy núi Tam Điệp.
Địa hình gồm núi đá vôi thuộc dãy Tam Điệp và đồng chiêm trũng. Căn cứ Ba Đình xưa nằm giữa cánh đồng chiêm trũng, kẹp giữa sông Hoạt và sông Chính Đại, biệt lập với khu dân cư lân cận nhất là vào mùa mưa. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, mùa mưa lũ cuối hè – thu.
Lịch sử
Khởi nghĩa Ba Đình (1886–1887)
Hưởng ứng chiếu Cần Vương, tháng 3/1886 các thủ lĩnh ở Thanh Hóa họp tại Đồng Biên, giao cho Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt xây dựng căn cứ Ba Đình ở vùng đồng bằng phía bắc huyện Nga Sơn. Chỉ trong một tháng, căn cứ hoàn thành: thành đất bao quanh ba làng, chân thành rộng 9–10 m, mặt thành xếp cọc tre, bên trong lớp bùn trộn rơm làm bia đỡ đạn; hào rộng 4 m, sâu 3 m cắm chông tre; lũy tre dày bao ba mặt. Lúc đầu nghĩa quân khoảng 300 người, chia thành 10 cơ đội. Đinh Công Tráng (1842–1887, quê Thanh Liêm, Hà Nam) là người chỉ huy trực tiếp, được coi là linh hồn của khởi nghĩa; Phạm Bành giữ vai trò lãnh đạo tối cao của căn cứ.
Thời hiện đại
Sau năm 1945, Ba Đình, Nga Thiện, Nga Vịnh, Nga Trường là các xã của huyện Nga Sơn; giai đoạn 1977–1982 thuộc huyện Trung Sơn. Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15, bốn xã hợp thành xã Ba Đình từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Gần 21 nghìn dân, chủ yếu người Kinh, sống trong các làng đồng bằng và chân núi. Đất xã là quê của nhiều người được Wikipedia ghi nhận: Trung tướng, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Đức Soát – phi công tiêm kích (Nga Thiện); ông Lê Quang Thưởng, Phó trưởng ban Thường trực Ban Tổ chức Trung ương 1996–2001 (Nga Trường); ông Vũ Thế Giao, nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Thanh Hóa (Nga Thiện). Trường học, trạm y tế kế thừa từ bốn xã cũ.
Kinh tế
Nông nghiệp lúa chiêm trũng, rau màu, chăn nuôi (có cả nuôi dê trên núi đá) là sinh kế chính. Du lịch văn hóa – lịch sử gắn với di tích Ba Đình và động Từ Thức đem lại thêm thu nhập dịch vụ. Quốc lộ 10 qua xã thuận lợi cho buôn bán, vận chuyển nông sản.
Văn hóa – di tích
- Di tích lịch sử Chiến khu Ba Đình – di tích cấp quốc gia, cách trung tâm Nga Sơn cũ khoảng 3 km về phía tây bắc.
- Động Từ Thức (động Bích Đào) trên dãy Tam Điệp, cạnh quốc lộ 10, cách Phát Diệm (Ninh Bình) hơn 10 km: hệ thống hang động nhiều nhũ đá gắn với truyền thuyết Từ Thức gặp tiên Giáng Hương; trên cửa động có bài thơ của Lê Quý Đôn khắc vào vách đá thế kỷ XVIII. Danh thắng cấp quốc gia.
- Đền thờ Lê Thị Hoa ở Nga Thiện cũ – nữ tướng của Hai Bà Trưng, dựng cờ khởi nghĩa ở Nga Sơn và hy sinh trên đất này năm 43; đền còn đôi câu đối "Thệ báo Tô cừu, thanh Bắc khấu / Nghĩa phù Trưng chủ, phục Nam bang".
Giao thông
Quốc lộ 10 chạy qua xã, ngang động Từ Thức, nối với Ninh Bình ở phía bắc và trung tâm Nga Sơn cũ ở phía đông nam. Đường liên xã nối Ba Đình với vùng Bỉm Sơn, quốc lộ 1 ở phía tây.
Bản đồ Xã Ba Đình
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Ba Đình được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Ba Đình | Huyện Nga Sơn | Tỉnh Thanh Hóa | toàn bộ |
| Xã Nga Thiện | Huyện Nga Sơn | Tỉnh Thanh Hóa | toàn bộ |
| Xã Nga Vịnh | Huyện Nga Sơn | Tỉnh Thanh Hóa | toàn bộ |
| Xã Nga Trường | Huyện Nga Sơn | Tỉnh Thanh Hóa | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Ba Đình gồm những xã cũ nào?
Bốn xã Ba Đình, Nga Thiện, Nga Vịnh, Nga Trường của huyện Nga Sơn cũ, theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15.
Tên Ba Đình có nghĩa là gì?
Ba Đình là ba ngôi đình của ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ, Mỹ Khê – nơi xây căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886–1887 (đình 亭 là ngôi đình làng).
Quảng trường Ba Đình ở Hà Nội có liên quan gì đến xã Ba Đình?
Quảng trường và quận Ba Đình ở Hà Nội được đặt tên theo căn cứ khởi nghĩa Ba Đình ở Nga Sơn, Thanh Hóa.
Động Từ Thức thuộc xã nào?
Thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa, cạnh quốc lộ 10.
Diện tích, dân số xã Ba Đình là bao nhiêu?
Diện tích 27,22 km², dân số 20.696 người.
Cùng Huyện Nga Sơn trước đây
- Xã Hồ Vương 27.063
- Xã Nga An 24.950
- Xã Nga Sơn 47.176
- Xã Nga Thắng 26.542
- Xã Tân Tiến 21.529
← Toàn bộ 166 xã, phường của Thanh Hóa Tra tên xã cũ → mới