Xã Xuân Hòa

Tổng quan

Làng Mía ở Thọ Diên làm thứ bánh gai được chọn để dâng cúng trong các ngày giỗ Lê Lai, Lê Lợi — "hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi". Làng ấy, cùng khu lăng mộ các nhân vật hoàng tộc thời Lê – Trịnh và vùng lỵ sở cũ của phủ Thọ Xuân, nay nằm trong xã Xuân Hòa, xã ven hữu ngạn sông Chu ở phía tây trung tâm Thọ Xuân.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 28,34 km², dân số 26.655 người, mật độ khoảng 941 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở xã Xuân Hòa (huyện Thọ Xuân) cũ. Quốc lộ 47C đi qua địa bàn. Xã có 27 thôn.

Các xã cùng gốc huyện Thọ Xuân: Thọ Xuân, Thọ Long, Lam Sơn, Sao Vàng, Thọ Lập, Xuân Tín, Xuân Lập.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Xuân Hòa — một trong 50 xã của huyện Thọ Xuân sau Cách mạng tháng Tám và là nơi đặt trụ sở. Trong văn bản sắp xếp, tên được ghi "Xã Xuân Hòa (huyện Thọ Xuân)" để phân biệt với các xã cùng tên. Ba tên còn lại — Thọ Hải, Thọ Diên, Xuân Hưng — cùng thuộc "bộ tên" Thọ…/Xuân… lấy từ hai chữ của tên huyện Thọ Xuân.

Phân tích Hán Việt: Xuân là 春 — mùa xuân. Hòa trong địa danh thường là 和 — hòa thuận, êm ả; cũng có thể là 禾 (lúa) nhưng khả năng thấp. Theo 和, Xuân Hòa là "mùa xuân hòa thuận, êm hòa" — tên mang ý chúc lành. Chưa có văn bản xác nhận chữ Hán.

Tên làng cũ: thời Nguyễn, làng Mía thuộc xã Tứ Trụ, tổng Diên Hào, phủ Thọ Xuân — nay thuộc vùng Thọ Diên; cũng ở Thọ Diên có làng Thịnh Mỹ, nơi đặt lỵ sở phủ Thọ Xuân trước năm 1895.

Trùng tên: Xuân Hòa là tên rất phổ biến: sau sắp xếp còn có xã Xuân Hòa ở Đồng Nai và Lào Cai, phường Xuân Hòa ở Thành phố Hồ Chí Minh và Phú Thọ. Khi ghi địa chỉ cần kèm tỉnh: "xã Xuân Hòa, tỉnh Thanh Hóa".

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã nằm bên hữu ngạn sông Chu; phía đông giáp Thọ Xuân; phía bắc giáp Xuân Tín, Thọ Lập với ranh giới là sông Chu; phía tây và phía nam giáp Sao Vàng.

Địa hình đồng bằng và bãi bồi ven sông Chu, chuyển dần sang gò đồi thấp ở phía tây nam giáp vùng Sao Vàng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Lịch sử

Lỵ sở phủ Thọ Xuân

Năm 1826, huyện Lôi Dương được chuyển sang phủ Thọ Xuân. Theo Wikipedia tiếng Việt, lỵ sở phủ Thọ Xuân trước năm 1895 đóng ở Thịnh Mỹ — nay thuộc vùng Thọ Diên — rồi mới dời về Xuân Phố (vùng Xuân Trường, nay thuộc xã Thọ Xuân).

Các xã thời hiện đại

Xuân Hòa, Thọ Hải, Thọ Diên, Xuân Hưng đều có trong 50 xã của huyện Thọ Xuân sau 1945 và ở lại huyện khi tách lập Triệu Sơn năm 1964. Cuối năm 2021, xã Xuân Hòa được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu — theo Báo Thanh Hóa là xã đầu tiên của huyện Thọ Xuân và là một trong năm xã nông thôn mới kiểu mẫu của tỉnh lúc đó. Quần thể di tích cách mạng của xã Xuân Hòa cũng được kể trong danh sách di tích của huyện.

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, bốn xã hợp thành xã Xuân Hòa, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 26.655 người trong 27 thôn, chủ yếu là người Kinh sống trong các làng đồng bằng lâu đời ven sông Chu. Trường học các cấp cơ sở và trạm y tế kế thừa từ bốn xã cũ; trung tâm Thọ Xuân ở ngay phía đông.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa và rau màu trên đất phù sa sông Chu là nền tảng, trong vùng lúa thâm canh của Thọ Xuân; chăn nuôi, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp bổ sung thu nhập. Bánh gai Tứ Trụ (bánh gai làng Mía) là nghề truyền thống tiêu biểu: theo Wikipedia tiếng Việt, khác với bánh gai Ninh Giang dùng mật đun nóng, bánh ở Thọ Diên làm bằng mật nguội, không quá loãng; trước đây bánh chủ yếu làm trong dịp giỗ tết, đình đám, nay thành sản phẩm đặc sản gắn với du lịch tâm linh Lam Kinh.

Văn hóa – di tích

Theo danh sách di tích huyện Thọ Xuân trên Wikipedia tiếng Việt, địa bàn xã có:

• Lăng Quốc Thái mẫu Trịnh Thị Ngọc Lung ở thôn Mỹ Thịnh (Thọ Diên cũ).
• Đền thờ Quốc Mẫu ở làng Thịnh Mỹ (Thọ Diên cũ) — di tích cấp tỉnh.
• Đền thờ và lăng mộ Thứ quốc công Nguyễn Nhữ Lãm — một trong các tướng được phong khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa năm 1418; di tích phân bố ở Thọ Diên và Xuân Lập cũ.
• Lăng vua Lê Thần Tông ở Xuân Hưng cũ.
• Quần thể di tích cách mạng xã Xuân Hòa cũ.

Cùng với bánh gai làng Mía, những di tích này cho thấy vùng Thọ Diên – Xuân Hưng gắn bó với hoàng tộc Lê – Trịnh qua nhiều thế kỷ.

Giao thông

Quốc lộ 47C chạy qua xã, nối với trung tâm Thọ Xuân ở phía đông và vùng Sao Vàng, Lam Sơn ở phía tây. Sông Chu ở rìa bắc là ranh giới tự nhiên với vùng tả ngạn.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Xuân Hòa, tỉnh Thanh Hóa" — luôn kèm tên tỉnh vì cả nước còn bốn đơn vị khác cùng tên. Cư dân bốn xã Xuân Hòa, Thọ Hải, Thọ Diên, Xuân Hưng cũ đều thuộc trọn xã mới, không bị chia sang xã khác. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua cổng dịch vụ công trực tuyến.

Bản đồ Xã Xuân Hòa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Xuân Hòa được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thọ Xuân trước đây

• Xã Lam Sơn 33.117
• Xã Sao Vàng 44.643
• Xã Thọ Lập 27.849
• Xã Thọ Long 31.101
• Xã Thọ Xuân 34.346
• Xã Xuân Lập 36.213
• Xã Xuân Tín 26.531