Sáu tỉnh, thành ghép ba tỉnh cũ có những đặc sản nào: một tỉnh, ba vùng ẩm thực

Sáu đơn vị ghép từ ba tỉnh cũ là Phú Thọ (Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình), Ninh Bình (Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định), Lâm Đồng (Lâm Đồng, Đắk Nông, Bình Thuận), TP Hồ Chí Minh (TP Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu), Vĩnh Long (Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh) và Cần Thơ (Cần Thơ, Sóc Trăng, Hậu Giang). Mỗi nơi nay có ba vùng ẩm thực trong một tỉnh: có chỗ ba vùng khá giống nhau, có chỗ khác nhau như núi với biển.

Bài này đi qua từng đơn vị, nêu đặc sản gắn với mỗi vùng cũ, chỗ giống và chỗ khác giữa ba vùng, và một vài món nên thử nếu chỉ có một ngày ở đó. Không nêu giá hay quán cụ thể; tên đặc sản giữ nguyên theo vùng gốc.

Phú Thọ: đất tổ trung du, đồng bằng Vĩnh Phúc và vùng Mường Hòa Bình

Phú Thọ mới trải từ vùng đồi trung du quanh Việt Trì, qua đồng bằng và núi Tam Đảo của Vĩnh Phúc cũ, tới vùng núi và hồ thủy điện của Hòa Bình cũ. Ba vùng ứng với ba lối bếp. Phú Thọ cũ có thịt chua Thanh Sơn, bưởi Đoan Hùng, chè, cọ, các món cá sông Lô, sông Thao, bánh tẻ, xôi; đây là vùng gắn với đền Hùng, nên mâm cỗ lễ hội mang nhiều nếp xưa của đồng bằng Bắc Bộ.

Vĩnh Phúc cũ có cá thính Lập Thạch, món cá ủ với thính gạo rang qua nhiều ngày, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng; có su su và rau của vùng núi Tam Đảo mát quanh năm; có các món đồng bằng gần với Hà Nội. Hòa Bình cũ là vùng của người Mường: cơm lam, thịt lợn mán nướng, cá Sông Đà, rau rừng, các món đồ để dành; trái cây nổi tiếng nhất là cam Cao Phong.

Nếu chỉ có một ngày, có thể đi từ Việt Trì ăn thịt chua và cá sông, chiều xuống vùng Cao Phong mua cam theo mùa, tối ăn cơm lam và đồ nướng ở vùng hồ Hòa Bình. Ba món ấy đủ kể câu chuyện ba vùng trong một tỉnh.

Ninh Bình: dê núi, phở bò và cá kho làng

Ninh Bình mới là trường hợp ba tỉnh cũ đều thuộc đồng bằng sông Hồng phía nam, gần nhau về khẩu vị nhưng mỗi nơi có một món "danh thiếp" riêng. Ninh Bình cũ có núi đá vôi, nên thịt dê nuôi thả trên núi thành món chủ lực, chế biến thành dê tái chanh, dê nướng, dê hấp, ăn với lá sung, lá mơ; cơm cháy giòn chan nước sốt là món đi kèm quen thuộc.

Nam Định cũ được nhiều người coi là một trong những quê gốc của phở bò, với các làng có nghề nấu phở rồi mang nghề đi khắp nơi. Vùng ven biển Nam Định cũ có nem nắm Giao Thủy, gạo tám Hải Hậu, bánh nhãn; thành phố Nam Định cũ có kẹo Sìu Châu, bánh cuốn làng. Hà Nam cũ nhỏ hơn nhưng có món cá kho làng Vũ Đại, cá trắm kho niêu đất với riềng, gừng nhiều giờ liền; có bánh cuốn chả Phủ Lý; có chuối ngự Đại Hoàng.

Một mâm cơm ba vùng ở Ninh Bình mới có thể gồm: dê tái chanh phía Ninh Bình cũ, cá kho niêu phía Hà Nam cũ, nem nắm phía Nam Định cũ; sáng hôm sau ăn bát phở bò. Vì ba vùng gần nhau, đi lại trong ngày là đủ.

Lâm Đồng: rau Đà Lạt, cà phê cao nguyên, hải sản Phan Thiết

Lâm Đồng mới có biên độ ẩm thực rộng nhất trong sáu đơn vị. Lâm Đồng cũ là xứ lạnh: rau, hoa, atisô, dâu tây, hồng; các món hợp với khí hậu se lạnh như lẩu gà lá é, bánh căn nóng, bánh tráng nướng, sữa đậu nành; vùng Bảo Lộc có chè, cà phê và tơ tằm; vùng Cầu Đất có cà phê arabica.

Đắk Nông cũ là cao nguyên đất đỏ, sản vật thiên về cây công nghiệp và cây ăn quả: cà phê vối, hồ tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca. Bếp vùng này có các món của đồng bào M Nông, Mạ, cơm lam, gà nướng, canh thụt. Bình Thuận cũ là vùng biển nắng gió: thanh long, nước mắm Phan Thiết, mực một nắng, bánh căn, bánh xèo vùng biển, các món cá; ngoài khơi có đặc khu Phú Quý với hải sản và các món đảo.

Ba vùng này gần như không có món chung: một bên là bếp xứ lạnh, một bên là bếp cao nguyên, một bên là bếp biển. Cách kể đúng là nói theo vùng: "rau Đà Lạt", "cà phê Đắk Nông cũ", "nước mắm Phan Thiết", tất cả nay thuộc Lâm Đồng.

TP Hồ Chí Minh: phố thị, vườn Lái Thiêu và biển Vũng Tàu – Côn Đảo

TP Hồ Chí Minh mới gom ẩm thực đô thị lớn nhất cả nước với hai vùng đặc trưng khác. Phần thành phố cũ là nơi mọi món ăn Việt Nam và nhiều món của cộng đồng người Hoa, người Khmer, người Chăm đều có mặt; món mang dấu riêng nhất của nơi này có lẽ là cơm tấm, hủ tiếu, bánh mì và các món ăn vặt đường phố.

Bình Dương cũ có vùng vườn Lái Thiêu với măng cụt, sầu riêng, dâu, chôm chôm, dù vườn nay thu hẹp vì đô thị hóa; có nghề gốm sứ lâu đời gắn với vùng Lái Thiêu, Tân Phước Khánh; các món ăn mang nét miệt vườn miền Đông. Bà Rịa - Vũng Tàu cũ có bánh khọt, các món hải sản tươi, nước mắm vùng Long Hải, Phước Hải; đặc khu Côn Đảo có mứt hạt bàng và hải sản đảo.

Một ngày ở TP Hồ Chí Minh mới có thể bắt đầu bằng cơm tấm ở trung tâm, trưa vào vườn trái cây vùng Lái Thiêu theo mùa, chiều xuống Vũng Tàu ăn bánh khọt. Khoảng cách không nhỏ, nhưng đều trong một thành phố.

Vĩnh Long: bưởi, dừa và bếp Khmer Trà Vinh

Vĩnh Long mới gồm ba tỉnh cũ nằm giữa sông Tiền và sông Hậu, đều là vùng cù lao, miệt vườn. Vĩnh Long cũ có bưởi Năm Roi Bình Minh, khoai lang Bình Tân, các vườn chôm chôm, cam sành; cá tai tượng chiên xù ăn với bánh tráng là món khách hay được giới thiệu. Bến Tre cũ là xứ dừa: kẹo dừa, bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc, các món nấu với nước dừa như cá kho, gà kho, chè; vùng Cái Mơn nổi tiếng giống cây ăn trái.

Trà Vinh cũ có cộng đồng người Khmer đông, nên bếp mang đậm dấu Khmer: bún nước lèo với mắm bò hóc, bánh tét Trà Cuôn, bánh ống, các món cốm dẹp vào dịp lễ Ok Om Bok. Dừa sáp Cầu Kè, loại dừa có cơm đặc sệt, là sản vật hiếm thấy nơi khác.

Một món dễ thấy ba vùng giao nhau là các món nấu nước dừa: cả ba vùng đều trồng dừa, nhưng Bến Tre cũ dùng nhiều nhất. Còn bún nước lèo là món nối Trà Vinh cũ với các vùng Khmer khác ở Cần Thơ mới.

Cần Thơ: chợ nổi, bánh pía và khóm Cầu Đúc

Cần Thơ mới gồm Cần Thơ, Sóc Trăng và Hậu Giang cũ. Cần Thơ cũ là đô thị lớn nhất đồng bằng, gắn với chợ nổi Cái Răng, vườn trái cây Phong Điền, bánh tét lá cẩm có màu tím từ lá cẩm, các món lẩu mắm, cá đồng. Sóc Trăng cũ có cộng đồng người Khmer và người Hoa đông, nên có cả bún nước lèo, bánh cống của bếp Khmer, lẫn bánh pía, lạp xưởng Vũng Thơm của bếp Hoa. Gạo ST25 cũng ra đời từ vùng này.

Hậu Giang cũ có khóm Cầu Đúc ngọt, ít xơ, cùng các món cá đồng, mắm, khô của vùng ruộng trũng. Chợ nổi Ngã Bảy là một trong những chợ nổi lâu đời của vùng sông nước này.

Cần Thơ mới vì thế là nơi dễ gặp cả ba dòng ẩm thực của miền Tây: Kinh, Khmer, Hoa trong một tỉnh. Một buổi sáng đi chợ nổi, trưa ăn bún nước lèo, chiều mua bánh pía và lạp xưởng làm quà là một cách gói gọn ba vùng.

So nhanh sáu đơn vị: món chung và món khác biệt

Bảng tóm tắt để thấy mỗi tỉnh ghép ba có điểm chung nào giữa ba vùng và chỗ nào khác biệt rõ nhất, kèm gợi ý một món quà dễ mang:

Cột "quà dễ mang" chỉ là gợi ý những thứ chịu được đường xa; đặc sản tươi hay món ăn tại chỗ ngon hơn nhiều nhưng không mang đi được.

Kể về đặc sản của tỉnh ghép ba cho đúng

Người viết thực đơn, người làm du lịch, người bán hàng trực tuyến đều gặp cùng một câu hỏi: ghi đặc sản theo tỉnh cũ hay tỉnh mới. Cách làm phổ biến và ít gây hiểu lầm nhất là giữ tên đặc sản như cũ, rồi thêm một dòng xuất xứ theo địa giới mới. "Nước mắm Phan Thiết, sản xuất tại Lâm Đồng" hay "bánh pía Sóc Trăng, sản xuất tại Cần Thơ" đều rõ nghĩa, đúng địa giới và không làm khách quen bối rối.

Cách nên tránh là đổi tên đặc sản theo tỉnh mới, kiểu "nước mắm Lâm Đồng" hay "bánh pía Cần Thơ". Người đọc sẽ nghĩ tới một sản phẩm khác, và với hàng có chỉ dẫn địa lý, cách gọi đó còn có thể sai so với tên được bảo hộ. Cũng nên tránh gộp ba vùng thành một danh sách dài không chia vùng, vì người đọc sẽ không biết món nào ở đâu khi đến tỉnh rộng như Lâm Đồng hay TP Hồ Chí Minh mới.

Với học sinh hay người tìm hiểu địa lý, cách học nhanh là gắn mỗi tỉnh ghép ba với ba món "đại diện" cho ba vùng cũ, ví dụ Phú Thọ: bưởi Đoan Hùng, cá thính Lập Thạch, cam Cao Phong; Cần Thơ: chợ nổi Cái Răng, bánh pía Sóc Trăng, khóm Cầu Đúc. Nhớ được món là nhớ được tỉnh cũ nào đã nhập vào đâu.

Câu hỏi thường gặp

Sáu tỉnh, thành nào được ghép từ ba tỉnh cũ?

Phú Thọ (Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình), Ninh Bình (Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định), Lâm Đồng (Lâm Đồng, Đắk Nông, Bình Thuận), TP Hồ Chí Minh (TP Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu), Vĩnh Long (Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh) và Cần Thơ (Cần Thơ, Sóc Trăng, Hậu Giang).

Kẹo dừa Bến Tre nay gọi là đặc sản tỉnh nào?

Bến Tre cũ đã nhập vào tỉnh Vĩnh Long mới từ 1/7/2025, nên về địa giới kẹo dừa Bến Tre nay thuộc Vĩnh Long. Tên gọi kẹo dừa Bến Tre vẫn được dùng vì nó chỉ vùng làm kẹo truyền thống. Khi giới thiệu, cách rõ nhất là ghi kẹo dừa Bến Tre, vùng Bến Tre cũ, nay thuộc Vĩnh Long.

Trong sáu đơn vị, nơi nào có ẩm thực khác nhau nhiều nhất giữa các vùng?

Lâm Đồng mới có lẽ là nơi khác biệt rõ nhất, vì ba vùng cũ là xứ lạnh Đà Lạt, cao nguyên Đắk Nông và vùng biển Bình Thuận. Ninh Bình mới thì ngược lại, ba vùng đều là đồng bằng sông Hồng phía nam nên khẩu vị gần nhau, chỉ khác ở món đặc trưng.

Ghép ba tỉnh có làm mất đi món ăn nào của tỉnh cũ không?

Không. Sáp nhập hành chính không ảnh hưởng tới món ăn, nghề làm hay vùng sản xuất. Thịt chua Thanh Sơn, cá kho Vũ Đại, nước mắm Phan Thiết, bánh pía Sóc Trăng vẫn được làm và bán như trước. Thứ thay đổi chỉ là tên tỉnh trên địa chỉ của nơi sản xuất.

Có nên gọi phở Nam Định là phở Ninh Bình không?

Không nên. Tên món gắn với vùng đất và nghề nấu phở của các làng Nam Định cũ, nên gọi là phở Nam Định vẫn đúng và dễ hiểu. Nếu cần nói về địa giới, có thể thêm rằng Nam Định cũ nay thuộc tỉnh Ninh Bình mới, nhưng giữ nguyên tên món.

Một ngày có đủ để ăn đặc sản ba vùng trong một tỉnh mới không?

Với Ninh Bình mới thì khá dễ, vì ba vùng cũ gần nhau. Với Phú Thọ, Cần Thơ, Vĩnh Long mới thì vừa đủ nếu chọn ít điểm. Với Lâm Đồng hay TP Hồ Chí Minh mới thì khó hơn, vì khoảng cách từ Đà Lạt tới Phan Thiết hay từ trung tâm tới Côn Đảo khá xa, nên chia làm nhiều ngày.