Đặc khu Phú Quốc

Tổng quan

Phú Quốc là đặc khu gồm đảo Phú Quốc – hòn đảo lớn nhất Việt Nam – và các đảo nhỏ lân cận trong vịnh Thái Lan, thuộc tỉnh An Giang. Theo Wikipedia tiếng Việt, đảo cách phường Rạch Giá khoảng 120 km và cách phường Hà Tiên khoảng 45 km; trên bản đồ đảo có hình con cá đang vẫy đuôi. Trước khi thành đặc khu, đây là thành phố Phú Quốc (từ 1/1/2021) – thành phố đảo đầu tiên của Việt Nam.

Đặc khu rộng 575,29 km², dân số 157.629 người, mật độ khoảng 274 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở UBND thành phố Phú Quốc cũ, ở khu trung tâm Dương Đông. Lưu ý: tọa độ trụ sở trong dữ liệu sắp xếp (lấy từ hệ thống bản đồ) rơi vào vùng bắc đảo, cách vị trí Dương Đông hơn 20 km – không nên dựa vào tọa độ đó để tìm đường. Từ 1/1/2026, theo Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15, đô thị Phú Quốc – gồm hai đặc khu Phú Quốc và Thổ Châu – là đô thị loại II thuộc tỉnh An Giang (Wikipedia).

Tên gọi và ý nghĩa

Tên đảo, tên huyện, tên thành phố. Tên Phú Quốc có trong hệ địa danh của vùng Hà Tiên từ thời họ Mạc: Wikipedia tiếng Việt ghi Phú Quốc trong số các nơi Mạc Cửu chiêu mộ lưu dân lập thôn ấp, và thời Nguyễn tổng Phú Quốc thuộc huyện Hà Châu, tỉnh Hà Tiên. Từ đó tên đảo lần lượt là tên tổng, hạt, phủ, quận, huyện, thành phố và nay là đặc khu.

Hán Việt. Chữ Hán thường dùng là 富國: phú – giàu có; quốc – nước, quốc gia. Nghĩa đen là “nước giàu”. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục “Phú Quốc” ghi là thành phố đảo thuộc Kiên Giang. Nguồn đã tra không ghi ai đặt tên và vì sao chọn hai chữ này, nên bài không dựng thêm tích.

Tên nước ngoài. Theo Wikipedia tiếng Việt, John Crawfurd khi ghé đảo năm 1822 ghi tên là Phu-kok; người Khmer gọi đảo là Koh Tral (cũng viết Koh Trol). Nghĩa tên Khmer chưa tra được nguồn đáng tin.

Tên các xã cũ. Dương Đông (trung tâm đảo), An Thới (cảng phía nam), Hàm Ninh (làng chài bờ đông), Cửa Dương, Cửa Cạn, Gành Dầu, Bãi Thơm, Dương Tơ – tám tên nay thành tên khu phố của đặc khu.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Phú Quốc.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, vùng biển Phú Quốc có 22 hòn đảo lớn nhỏ; đảo Phú Quốc rộng khoảng 580 km², dài 49 km, địa hình thoải dần từ bắc xuống nam với 99 ngọn núi đồi. Cụm đảo nhỏ của cảng An Thới (quần đảo An Thới) bị ngăn cách với mũi nam đảo chính bởi một eo biển sâu hơn 60 m. Đảo cấu tạo từ đá trầm tích Mesozoi (hệ tầng Phú Quốc) và trầm tích Kainozoi.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, hai mùa rõ rệt: mùa khô từ cuối tháng 10 đến tháng 4 năm sau, chịu gió tín phong, nóng nhất khoảng 35 °C vào tháng 4–5; mùa mưa từ tháng 5 đến đầu tháng 10, đảo là cửa ngõ đón gió mùa tây – tây nam, độ ẩm 85–90%.

Năm 2006, Khu dự trữ sinh quyển ven biển và biển đảo Kiên Giang – gồm cả Phú Quốc – được UNESCO công nhận. Đặc khu có Vườn quốc gia Phú Quốc và Khu bảo tồn biển Phú Quốc.

Lịch sử

Trước thời Pháp

Phú Quốc thuộc vùng đất họ Mạc khai mở, rồi trấn – tỉnh Hà Tiên. Theo Wikipedia tiếng Việt, năm 1822 John Crawfurd ghi nhận đảo có 4–5 nghìn dân, hầu hết là người Việt, sản vật quý nhất là trầm hương, dân trồng khoai lang, cây ăn trái và phần đông làm nghề cá ở bờ đông.

Thời Pháp thuộc

Ngày 25/5/1874 Pháp lập hạt Phú Quốc và mở cảng Dương Đông; năm 1875 giải thể hạt, lập tổng Phú Quốc thuộc hạt Hà Tiên gồm năm thôn Lạc Hiệp, An Thới, Dương Đông, Hàm Ninh, Phú Dự. Năm 1913 tổng thành phủ Phú Quốc (thuộc Châu Đốc); ngày 25/4/1924 thành quận Phú Quốc thuộc tỉnh Hà Tiên. Sau năm 1956 quận thuộc tỉnh Kiên Giang.

Sau 1975

Tháng 5/1975 quân Khmer Đỏ đột kích Phú Quốc (4/5) và đánh chiếm đảo Thổ Châu (10/5); ngày 27/5/1975 Hải quân nhân dân Việt Nam giải phóng Thổ Châu. Huyện Phú Quốc (tỉnh Kiên Giang) ban đầu gồm thị trấn Dương Đông và ba xã Cửa Dương, Dương Tơ, Hàm Ninh; năm 1979 tách Cửa Cạn, An Thới; năm 1993 lập xã Thổ Châu và Bãi Thơm; năm 1997 lập xã Gành Dầu; năm 2003 lập thị trấn An Thới và xã Hòn Thơm. Năm 2014 huyện đảo là đô thị loại II.

Thành phố rồi đặc khu

Nghị quyết 1109/NQ-UBTVQH14 ngày 9/12/2020 lập thành phố Phú Quốc (575,29 km², 179.480 người) từ 1/1/2021, với hai phường Dương Đông, An Thới. Ngày 21/1/2025, Quyết định 199/QĐ-TTg công nhận thành phố là đô thị loại I. Khoản 95 Điều 1 Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 lập đặc khu Phú Quốc trên toàn bộ hai phường và sáu xã; xã Thổ Châu thành đặc khu riêng.

Dân cư – xã hội

157.629 người (dân số quy đổi cuối năm 2024 theo Wikipedia), tập trung ở Dương Đông, An Thới và dọc bờ biển. Wikipedia ghi Phật giáo là tôn giáo có nhiều tín đồ nhất, với các chùa trăm tuổi như Sùng Hưng, Sùng Đức, Sư Muôn (Hùng Long); Phú Quốc được xem là nơi phát tích của đạo Cao Đài, hiện có hai thánh thất ở Dương Đông; có cộng đồng Công giáo, trong đó nhà thờ An Thới lập năm 1957 cho khoảng 1.000 giáo dân gốc Nghệ An ra đảo sau năm 1954. Năm 1949–1953, hơn 30.000 quân Trung Hoa Dân quốc của tướng Hoàng Kiệt từng tạm trú ở phía nam đảo trước khi về Đài Loan.

Sau sắp xếp, đặc khu không còn cấp ấp: các ấp, khu phố cũ được đổi thành 51 khu phố mang tên kèm địa danh cũ (ví dụ 1 Dương Đông, 1 An Thới, Bãi Bổn Hàm Ninh).

Kinh tế

Du lịch – dịch vụ là ngành dẫn dắt: Wikipedia mô tả Phú Quốc được xác định là trung tâm du lịch sinh thái và giao thương tầm cỡ khu vực, quốc tế, với các khu vui chơi, nghỉ dưỡng lớn (VinWonders, Vinpearl Safari, cáp treo Hòn Thơm). Nghề truyền thống vẫn còn: hồ tiêu Phú Quốc – theo Wikipedia trồng hàng trăm năm, diện tích trung bình khoảng 471 ha tập trung ở Cửa Dương, Cửa Cạn, Dương Tơ, nổi tiếng với tiêu đỏ (tiêu chín) hái thủ công; nghề cá và chế biến hải sản (nước mắm, phân bón từ xác mắm được dùng cho vườn tiêu). Chó Phú Quốc – giống chó có xoáy lưng – được bảo tồn tại một trung tâm trên đảo.

Văn hóa – di tích

• Dinh Cậu (Dương Đông) – điểm tín ngưỡng nổi tiếng, có trong danh sách thắng cảnh Wikipedia nêu.
• Chùa Sùng Hưng, Sùng Đức, Sư Muôn – các chùa có tuổi đời hàng trăm năm.
• Thánh thất Cao Đài Dương Đông – gắn với việc Phú Quốc được coi là nơi phát tích đạo Cao Đài.
• Làng chài Hàm Ninh – làng chài ở bờ đông đảo.

Theo Wikipedia, ngày rằm tháng Bảy âm lịch, người dân trên đảo thường đi chùa ở Dương Đông, sinh hoạt tôn giáo rất nhộn nhịp.

Du lịch

Wikipedia tiếng Việt liệt kê các điểm tham quan chính: Vườn quốc gia Phú Quốc; Khu bảo tồn biển; bãi biển An Thới (hình cánh cung giữa mũi Đèn và mũi Cồn Dương) và quần đảo An Thới; khu Dương Đông với Suối Đá Bàn, Dinh Cậu; Bãi Trường; Rạch Tràm; Rạch Vẹm; vùng Bắc Đảo với Bãi Thơm, Gành Dầu, Bãi Dài; làng chài Hàm Ninh, Bãi Vòng, Suối Tranh; Vinpearl Safari – vườn thú bán hoang dã đầu tiên của Việt Nam; công viên VinWonders; đảo Sim; cáp treo Hòn Thơm.

Giao thông

Phú Quốc nối với đất liền bằng đường biển (tới Rạch Giá khoảng 120 km, Hà Tiên khoảng 45 km) và đường hàng không qua sân bay quốc tế Phú Quốc. Cảng Dương Đông được Pháp mở cho tàu các nước từ năm 1874; cảng An Thới ở phía nam là cửa ngõ ra quần đảo An Thới. Trên đảo, hệ thống đường nối Dương Đông với An Thới, Hàm Ninh, Bãi Thơm, Gành Dầu.

Hành chính

Địa chỉ mới: “…, khu phố …, đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang”. Người dân hai phường Dương Đông, An Thới và sáu xã Dương Tơ, Hàm Ninh, Cửa Dương, Bãi Thơm, Gành Dầu, Cửa Cạn cũ thuộc đặc khu Phú Quốc; xã Thổ Châu cũ là đặc khu Thổ Châu. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của đặc khu (ở Dương Đông) hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Đặc khu Phú Quốc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở đặc khu. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Đặc khu Phú Quốc được lập từ 8 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Phú Quốc trước đây

• Đặc khu Thổ Châu 1.896