Đặc khu Thổ Châu

Tổng quan

Thổ Châu là đặc khu nhỏ nhất về dân số trong ba đặc khu của tỉnh An Giang, gồm toàn bộ quần đảo Thổ Chu ở tây nam vịnh Thái Lan. Theo Wikipedia tiếng Việt, đảo chính Thổ Chu cách đảo Phú Quốc khoảng 55 hải lý (102 km), cách Rạch Giá khoảng 220 km về phía tây nam và cách mũi Cà Mau khoảng 85 hải lý (157 km) về phía tây bắc – là đảo xa bờ nhất của tỉnh.

Đặc khu rộng 13,98 km², dân số 1.896 người, mật độ khoảng 136 người/km². Trung tâm hành chính đặt trên đảo Thổ Chu (trụ sở UBND xã Thổ Châu cũ). Đặc khu chỉ có một ấp – ấp Bãi Ngự. Theo Wikipedia tiếng Việt, đặc khu Thổ Châu cùng đặc khu Phú Quốc hợp thành đô thị Phú Quốc – đô thị loại II của tỉnh.

Tên gọi và ý nghĩa

Thổ Châu hay Thổ Chu? Theo Wikipedia tiếng Việt, tên đảo do chúa Nguyễn Ánh đặt trong thời bôn tẩu là Thổ Châu; ông không đặt là “Thổ Chu” vì kỵ húy tổ tiên là chúa Nguyễn Phúc Chu – chữ Hán của “Chu” và “Châu” ở đây cùng tự dạng nhưng được đọc là Châu. Sau năm 1975 cách gọi “Thổ Chu” dần phổ biến. Tên hành chính hiện nay của đặc khu là Thổ Châu, còn tên quần đảo, đảo vẫn thường ghi Thổ Chu. Bản đồ cổ An Nam đại quốc họa đồ ghi tên Thổ Châu – Pulo Panjang. Đây là giải thích mà nguồn đưa ra; bài chưa đối chiếu được với văn bản Hán gốc.

Hán Việt. Thổ là 土 – đất. Nguồn không ghi chữ Hán của “Châu/Chu”, nên bài không chọn chữ (âm này có thể là 洲 – bãi, cù lao, hoặc chữ khác). Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục “Thổ Châu”, chỉ dẫn sang “Thổ Chu”.

Tên phương Tây. Hải đồ phương Tây gọi đảo là Poulo Panjang, từ tiếng Mã Lai Pulau Panjang – “đảo dài”. John Crawfurd ghé quần đảo ngày 20/8/1822, ghi nhóm này có bảy đảo, đảo lớn Panjang dài khoảng ba dặm.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Thổ Châu.

Địa lý

Đảo Thổ Chu là đảo lớn nhất quần đảo; theo Wikipedia tiếng Việt, đảo có bốn bãi biển – bãi Ngự, bãi Dong, bãi Mun, bãi Nhất – trong đó bãi Ngự và bãi Dong lớn hơn cả. Quanh đảo có rạn san hô mật độ cao (99 loài, ưu thế các chi Montipora, Acropora), thảm cỏ biển là nơi sống của rùa biển; trên đảo có khoảng 200 loài thực vật và các loài sóc, khỉ, trăn, rắn, cùng loài đặc hữu thằn lằn chân ngón Thổ Chu (Cyrtodactylus thochuensis).

Đảo chịu hai mùa gió rõ rệt: gió tây nam từ khoảng tháng 4 đến tháng 8, gió đông bắc từ tháng 9 đến tháng 3. Theo Wikipedia, chính nhịp gió này khiến cư dân phải chuyển nhà hai lần mỗi năm giữa bãi Ngự và bãi Dong để tránh bão.

Lịch sử

Đảo của chúa Nguyễn

Theo Wikipedia tiếng Việt, ngư dân Việt sống trên đảo từ thế kỷ XVIII. Nguyễn Ánh nhiều lần lánh nạn ở đây khi bị Tây Sơn truy đuổi: năm 1777 (khi mới 15 tuổi), 1783–1784 và 1785 sau trận Rạch Gầm – Xoài Mút; năm 1782 ông gặp Bá Đa Lộc tại bãi Ngự. Tên bãi Ngự được giải thích là nơi chúa thường ra ngắm cảnh, bàn việc quân. Năm 1872, anh em Đỗ Thừa Luông, Đỗ Thừa Tự trốn ra đảo sau khi khởi nghĩa chống Pháp thất bại.

Thế kỷ XX

Trước năm 1973 Thổ Châu là một ấp của xã Lại Sơn; tháng 5/1973 chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập xã Thổ Châu (quận Kiên Thành), năm 1974 nhập vào quận Phú Quốc. Ngày 10/5/1975 Khmer Đỏ chiếm đảo, bắt và giết hại hơn 500 người dân (Wikipedia ghi 528 người); ngày 27/5/1975 Hải quân nhân dân Việt Nam thu hồi đảo. Năm 1977 Khmer Đỏ tấn công lần nữa nhưng bị đánh bại. Sau 1975 xã Thổ Châu bị giải thể, nhập vào xã An Thới.

Từ xã đảo đến đặc khu

• 27/4/1992 – tỉnh Kiên Giang đưa sáu gia đình (khoảng 30 người) từ Kiên Hải ra đảo lập nghiệp.
• 24/4/1993 – Nghị định 19-CP lập xã Thổ Châu thuộc huyện Phú Quốc (2.634 ha, 94 nhân khẩu).
• 2014, 2017 – HĐND tỉnh Kiên Giang có nghị quyết đề nghị lập huyện Thổ Châu (chưa thực hiện).
• 1/1/2021 – xã thuộc thành phố Phú Quốc.
• 16/6/2025 – khoản 96 Điều 1 Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 lập đặc khu Thổ Châu trên toàn bộ xã Thổ Châu.

Dân cư – xã hội

1.896 người theo dữ liệu sắp xếp. Theo Wikipedia tiếng Việt, cư dân phần lớn là ngư dân cùng cán bộ, chiến sĩ hải quân Vùng 5 và biên phòng; nhiều người trong lực lượng này lập gia đình và định cư trên đảo; dân số biến động theo mùa. Dân sống tập trung ở bãi Ngự và bãi Dong. Trên đảo có trường học (từ mẫu giáo đến trung học cơ sở), trạm y tế, bưu điện và đền tưởng niệm các nạn nhân bị Khmer Đỏ thảm sát năm 1975.

Kinh tế

Theo Wikipedia tiếng Việt, cư dân sống bằng ngư nghiệp – đánh bắt, mua bán hải sản, hậu cần nghề cá – cùng trồng trọt, chăn nuôi, tiểu thủ công nhỏ lẻ. Theo Quyết định 18/2009/QĐ-TTg, đảo được quy hoạch thành trung tâm dịch vụ nghề cá lớn của vùng. Hạ tầng còn hạn chế: nguồn nước chủ yếu từ giếng tự đào; điện từ máy phát tập trung ở bãi Ngự; đường chính trên đảo được trải nhựa; sóng điện thoại di động đã phủ tới đảo.

Văn hóa – di tích

• Bãi Ngự – gắn với những lần Nguyễn Ánh lánh nạn và cuộc gặp Bá Đa Lộc năm 1782 (Wikipedia).
• Đền tưởng niệm nạn nhân vụ thảm sát tháng 5/1975.
• Hải đăng Thổ Chu – thiết lập ngày 25/1/2000, tầm hiệu lực ban ngày 29 hải lý, ban đêm 12 hải lý (Wikipedia).

Thổ Châu là một trong những điểm tiền tiêu ở cực tây nam vùng biển Việt Nam; ký ức chiến tranh năm 1975 là phần quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng đảo.

Du lịch

Wikipedia mô tả đảo có thiên nhiên tươi đẹp: rạn san hô mật độ cao, bãi cát trắng mịn, rừng hoang sơ; bốn bãi biển Ngự, Dong, Mun, Nhất. Tuy nhiên đảo xa bờ, hạ tầng còn thiếu và có các khu vực quân sự, nên du lịch ở đây chưa phát triển; nguồn cũng ghi tình trạng ô nhiễm rác thải ven đảo.

Giao thông

Đi lại chỉ bằng đường biển: đảo cách Phú Quốc khoảng 55 hải lý, cách Rạch Giá khoảng 220 km, cách mũi Cà Mau khoảng 85 hải lý (Wikipedia). Trên đảo có con đường chính trải nhựa nối các khu dân cư bãi Ngự, bãi Dong.

Hành chính

Địa chỉ mới: “…, ấp Bãi Ngự, đặc khu Thổ Châu, tỉnh An Giang”. Đặc khu chỉ có một ấp. Thủ tục hành chính làm tại trụ sở đặc khu trên đảo Thổ Chu hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Đặc khu Thổ Châu

Ghim đặt tại vị trí trụ sở đặc khu. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Đặc khu Thổ Châu được lập từ 1 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Phú Quốc trước đây

• Đặc khu Phú Quốc 157.629