Phường Hà Tiên

Tổng quan

Hà Tiên là phường lõi của đô thị cổ Hà Tiên – thương cảng do Mạc Cửu khai lập cuối thế kỷ XVII, đất dựng trấn Hà Tiên từ năm 1708 – nay thuộc tỉnh An Giang. Phường gồm bốn phường nội thị của thành phố Hà Tiên cũ, nằm giữa biên giới Campuchia, vũng Đông Hồ và vịnh Thái Lan; Quốc lộ 80 kết thúc tại cửa khẩu quốc tế Hà Tiên trên địa bàn phường. Trụ sở phường đặt tại trụ sở UBND thành phố Hà Tiên cũ.

Diện tích 61,35 km², dân số 40.609 người, mật độ khoảng 662 người/km². Theo Wikipedia tiếng Việt, phường giáp xã Giang Thành ở phía đông, vịnh Thái Lan ở phía tây, phường Tô Châu và vịnh Thái Lan ở phía nam, Campuchia ở phía bắc.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lịch sử của cả vùng. Phường mang tên đô thị Hà Tiên – tên một trấn, rồi một tỉnh, quận, huyện, thị xã, thành phố qua hơn ba thế kỷ. Theo Wikipedia tiếng Việt, năm 1708 khi Mạc Cửu dâng đất, chúa Nguyễn dùng hai chữ Hà Tiên đặt tên cho cả vùng đất – bao gồm gần như toàn bộ tỉnh Kiên Giang sau này.

Chữ Hán và giải thích cổ. Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (Wikipedia dẫn) viết tên này là 河僊 và giải thích: đất vốn của Chân Lạp, tục gọi là Mường Khảm (Mang Khảm), tiếng Tàu gọi là Phương Thành; “tương truyền ở đây thường có tiên xuất hiện trên sông, do đó mới đặt tên là Hà Tiên (tiên trên sông)”. Hà 河 là sông; tiên 僊 là dạng cổ của chữ 仙 – người tiên. Truyện dân gian kể thêm về những đêm trăng, các thuyền tiên dập dìu nhạc hội trên khúc sông từ Đông Hồ tới Kim Dự.

Tên các phường cũ. Bình San (núi Bình San, nơi có mộ Mạc Cửu), Pháo Đài, Đông Hồ (vũng Đông Hồ), Mỹ Đức (thôn Mỹ Đức – lỵ sở trấn, tỉnh Hà Tiên thời Nguyễn). Bốn tên ấy nay còn trong tên khu phố, như I – Bình San, I – Đông Hồ, I – Pháo Đài.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Hà Tiên.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, đất Hà Tiên là dải hẹp ven biển có đủ vũng, vịnh, đồng bằng, núi, sông, hang động, hải đảo – thường được ví như “Hạ Long thu nhỏ”. Sông Giang Thành từ Campuchia đổ vào vũng Đông Hồ, nối với kênh Vĩnh Tế thành tuyến thủy Châu Đốc – Hà Tiên; kênh Rạch Giá – Hà Tiên đưa nước ngọt và hàng hóa từ phía đông. Các núi thắng cảnh trong khu vực gồm núi Tô Châu, Đá Dựng, Bình San, Thạch Động, Đề Liêm; bãi biển Mũi Nai (Lộc Trĩ).

Khí hậu cận xích đạo gió mùa: nhiệt độ trung bình khoảng 27 °C, độ ẩm 81,9%, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, lượng mưa trung bình khoảng 2.118 mm/năm (số liệu thành phố Hà Tiên cũ). Vũng Đông Hồ chia đô thị cũ làm hai: phía tây bắc là bốn phường hợp thành phường Hà Tiên, phía đông nam là vùng Tô Châu.

Phường có 16 khu phố: I – V Bình San; I, III, IV, V Đông Hồ; I – III Pháo Đài; Bà Lý, Mỹ Lộ, Thạch Động, Xà Xía.

Lịch sử

Trấn Hà Tiên và họ Mạc

Theo Gia Định thành thông chí, Mạc Cửu gốc Lôi Châu (Quảng Đông), không phục nhà Thanh nên sang Chân Lạp, chiêu mộ lưu dân ở Phú Quốc, Lũng Kỳ, Cần Bột, Hương Úc, Giá Khê, Cà Mau lập thành bảy xã thôn. Bị quân Xiêm quấy nhiễu, ông đến Phú Xuân xin đem đất quy phục chúa Nguyễn; chúa đổi đất Mang Khảm thành trấn Hà Tiên, phong ông làm Tổng binh (Wikipedia ghi năm 1708). Dưới thời con ông, Mạc Thiên Tứ (Mạc Thiên Tích), Tao đàn Chiêu Anh Các xướng họa Hà Tiên thập vịnh về mười cảnh đẹp nơi đây.

Thời Nguyễn – Pháp thuộc

Năm 1826 đặt phủ An Biên, lỵ sở huyện Hà Tiên (kiêm phủ, trấn) ở thôn Mỹ Đức – Wikipedia ghi địa phận phường Hà Tiên ngày nay gần tương ứng với thôn Mỹ Đức. Năm 1832 trấn thành tỉnh Hà Tiên; năm 1834 xây thành Hà Tiên ở Mỹ Đức. Pháp chiếm năm 1867; từ 1900 là tỉnh Hà Tiên, tỉnh lỵ ở làng Mỹ Đức. Năm 1956 tỉnh bị bãi bỏ, nhập vào tỉnh Kiên Giang, Hà Tiên thành quận.

Từ thị xã đến phường

• 8/7/1998 – Nghị định 47/1998/NĐ-CP lập thị xã Hà Tiên; giải thể thị trấn Hà Tiên, lập các phường Bình San (148,55 ha), Đông Hồ (1.571,64 ha), Pháo Đài (805 ha sau điều chỉnh), Tô Châu.
• 29/6/2009 – chuyển 1.645,25 ha của xã Phú Mỹ về phường Đông Hồ.
• 2012 – thị xã là đô thị loại III.
• 2018 – Nghị quyết 573/NQ-UBTVQH14: xã Mỹ Đức thành phường Mỹ Đức; thị xã thành thành phố Hà Tiên (100,49 km², 81.576 người).
• 16/6/2025 – khoản 92 Điều 1 Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 hợp Pháo Đài, Bình San, Mỹ Đức, Đông Hồ thành phường Hà Tiên.

Dân cư – xã hội

40.609 người – cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer cùng sinh sống từ thời thương cảng họ Mạc. Đây là khu đô thị trung tâm của vùng Hà Tiên – Kiên Lương – Giang Thành, có trường học, bệnh viện, chợ và các cơ quan phục vụ cả vùng biên giới.

Kinh tế

Kinh tế phường dựa vào thương mại – dịch vụ, du lịch và kinh tế cửa khẩu: Quốc lộ 80 kết thúc tại cửa khẩu quốc tế Hà Tiên, nối sang Quốc lộ 33 của Campuchia (theo Wikipedia). Vũng Đông Hồ và vùng biển là nơi khai thác, nuôi trồng thủy sản.

Văn hóa – di tích

• Núi Bình San – nơi có mộ Mạc Cửu; đền thờ họ Mạc ở chân núi (theo Wikipedia).
• Hà Tiên thập vịnh – thi phẩm của Tao đàn Chiêu Anh Các thời Mạc Thiên Tứ, trong đó có bài Giang Thành dạ cổ (tiếng trống đêm Giang Thành).
• Núi Thạch Động, núi Đá Dựng, biển Mũi Nai – các điểm du lịch Wikipedia liệt kê cho phường.

Truyền thuyết “tiên trên sông” – những đêm trăng có thuyền tiên tụ hội nghe nhạc trên khúc sông từ Đông Hồ tới Kim Dự – là lời giải thích dân gian cho cái tên Hà Tiên.

Du lịch

Hà Tiên nằm trong “tam giác du lịch” Hà Tiên – Kiên Lương – Phú Quốc của Kiên Giang cũ. Điểm tham quan chính: lăng mộ họ Mạc trên núi Bình San, Thạch Động, Đá Dựng, vũng Đông Hồ, bãi Mũi Nai và quần đảo Hải Tặc (xã Tiên Hải) ngoài khơi.

Giao thông

Quốc lộ 80 (cầu Mỹ Thuận – cửa khẩu Hà Tiên, khoảng 215 km) đi qua phường Tô Châu rồi phường Hà Tiên. Theo Wikipedia, Hà Tiên cách Rạch Giá khoảng 88 km và cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 350 km. Tuyến thủy kênh Vĩnh Tế – sông Giang Thành nối với Châu Đốc.

Hành chính

Địa chỉ mới: “…, khu phố …, phường Hà Tiên, tỉnh An Giang”. Người dân bốn phường Pháo Đài, Bình San, Mỹ Đức, Đông Hồ cũ thuộc trọn phường Hà Tiên; người dân phường Tô Châu, xã Thuận Yên cũ thuộc phường Tô Châu. Thủ tục làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của phường hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Phường Hà Tiên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Hà Tiên được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Hà Tiên trước đây

• Phường Tô Châu 25.865
• Xã Tiên Hải 1.872