Lục Ngạn là xã thuộc thành phố Bắc Ninh, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Phì Điền và các xã Giáp Sơn, Đồng Cốc, Tân Hoa, Tân Quang của huyện Lục Ngạn cũ (tỉnh Bắc Giang cũ). Diện tích 82,71 km², dân số 42.367 người.
Tổng quan
Xã Lục Ngạn mang tên của cả một huyện từng là thủ phủ vải thiều miền Bắc. Khi cấp huyện chấm dứt ngày 1/7/2025, tên Lục Ngạn được giữ lại cho đơn vị đặt ở huyện lỵ cũ — thị trấn Phì Điền — cùng bốn xã chung quanh. Xã thuộc thành phố Bắc Ninh, nằm ngay phía đông phường Chũ.
Xã rộng 82,71 km², dân số 42.367 người, mật độ khoảng 512 người/km² — đông dân nhất trong tám xã kế thừa huyện Lục Ngạn sau khi đã tách thị xã Chũ. Trụ sở đặt tại trụ sở thị trấn Phì Điền cũ. Phì Điền chỉ làm thị trấn huyện lỵ đúng sáu tháng (1/1/2025 – 30/6/2025) trước khi nhập vào xã mới.
Cảnh quan đặc trưng là các đồi bát úp phủ kín vải thiều dọc quốc lộ 31, xen làng của người Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu, Cao Lan.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc. Không xã nào trong năm đơn vị hợp thành mang tên Lục Ngạn. Đây là trường hợp lấy tên huyện cũ đặt cho xã chứa huyện lỵ — giữ lại một địa danh có lịch sử hơn năm thế kỷ và gắn với thương hiệu "vải thiều Lục Ngạn" (đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý). Năm tên Phì Điền, Giáp Sơn, Đồng Cốc, Tân Hoa, Tân Quang thôi là tên hành chính.
Phân tích Hán Việt. Tên huyện thường được viết là 陸岸. Lục 陸 là đất liền, đất cạn (như trong "lục địa", "lục quân"); ngạn 岸 là bờ ("tả ngạn", "hữu ngạn"). Ghép lại có thể hiểu là "bờ đất liền". Cùng chữ Lục 陸 có tên sông Lục Nam và huyện Lục Nam ở kề bên. Cần lưu ý: âm lục còn ứng với nhiều chữ khác (六 sáu, 綠 xanh lục), nên không nên giải thích "Lục Ngạn" là "sáu bờ".
Lịch sử tên. Theo Wikipedia tiếng Việt, thời Lý – Trần vùng này là huyện Na Ngạn, bao gồm cả Lục Ngạn và Lục Nam ngày nay; thời thuộc Minh chia thành hai huyện Lục Nam và Na Ngạn thuộc châu Lạng Giang, phủ Lạng Thương; đến thời Lê đổi là Lục Ngạn, thuộc phủ Lạng Giang. Như vậy âm "ngạn" có từ tên Na Ngạn, còn chữ "Lục" thay cho "Na" từ thời Lê. Bài viết về hành chính thời Hồ trên Wikipedia còn nhắc huyện Lục Na như một phần của Lục Ngạn hiện nay.
Tên xã cũ. Phì Điền là tên mới đặt tháng 4/1971; trước đó xã mang tên Phú Thịnh (từ 1950) và Mai Điền. Điền 田 là ruộng. Tên Lục Ngạn là duy nhất ở cấp xã trên cả nước.
Địa lý
Xã nằm ở trung tâm vùng Lục Ngạn cũ. Theo Wikipedia, xã giáp phường Chũ ở phía tây, xã Biển Động ở phía đông, xã Biên Sơn ở phía bắc và xã Đèo Gia ở phía nam.
Địa hình trung du điển hình: đồi thấp dạng bát úp, có đồi núi bao quanh hình vòng cung, xen thung lũng và ruộng ở chân đồi. Wikipedia mô tả đất có tầng canh tác dày vừa, thoát nước tốt mà vẫn giữ ẩm, ở các khe suối, thung lũng có lớp phù sa — điều kiện thuận cho chuyên canh cây ăn quả quy mô lớn. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình vùng Lục Ngạn khoảng 23,5 °C, mùa đông có rét, ít bị bão.
Lịch sử
Các xã hợp thành
- Phì Điền: Wikipedia ghi xã mang tên Mai Điền rồi đổi thành Phú Thịnh ngày 1/10/1950, đến tháng 4/1971 đổi thành Phì Điền. Cuối năm 2023 xã rộng 7,29 km², 5.726 người, gồm 4 thôn Cầu Chét, Chay, Mai Tô, Phì. Từ 1/1/2025, theo Nghị quyết 1191/NQ-UBTVQH15, xã thành thị trấn Phì Điền, huyện lỵ mới của huyện Lục Ngạn sau khi thị trấn Chũ tách sang thị xã.
- Đồng Cốc và Tân Quang: Nghị định 225-NV ngày 10/7/1958 chia xã Đồng Cốc thành hai xã Đồng Cốc và Tân Quang.
- Giáp Sơn: năm 1964 (Quyết định 187-NV) đổi xóm với xã Hồng Giang — ba xóm Thượng, Chính, Ngọt sang Hồng Giang, còn năm xóm Hạ Long, Lim, Vành Dây, Trại Mới, Núi Lều sang Giáp Sơn.
- Tân Hoa: một trong 29 xã của huyện Lục Ngạn sau năm 1963.
Sắp xếp ngày 1/7/2025
Theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15, toàn bộ thị trấn Phì Điền và các xã Giáp Sơn, Đồng Cốc, Tân Hoa, Tân Quang hợp thành xã Lục Ngạn, thuộc tỉnh Bắc Ninh mới; từ 20/9/2026 thuộc thành phố Bắc Ninh (Nghị quyết 39/2026/QH16).
Dân cư – xã hội
Với 42.367 người, xã Lục Ngạn đông dân gần bằng phường Chũ. Dân cư tụ theo thôn, bản, đậm hơn dọc quốc lộ 31 và quanh trung tâm Phì Điền. Wikipedia liệt kê các dân tộc trong xã: Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu, Cao Lan (Sán Chay), Dao, Hoa. Theo Báo Thanh tra, huyện Lục Ngạn cũ có tám dân tộc cùng sinh sống: Kinh, Tày, Nùng, Sán Chí, Sán Dìu, Hoa, Dao, Cao Lan; Giáp Sơn và Tân Hoa được bài báo nhắc trong không gian hát soọng hao của vùng.
Là nơi đặt huyện lỵ trong nửa đầu năm 2025, Phì Điền có một số cơ quan, trường học, cơ sở y tế phục vụ cả vùng. Các thôn còn giữ sinh hoạt hát dân ca đầu xuân của người Tày, Nùng, Sán Chí, Cao Lan.
Kinh tế
Kinh tế dựa chủ yếu vào cây ăn quả. Huyện Lục Ngạn được Wikipedia ghi là nơi có sản lượng vải thiều lớn nhất cả nước, ngoài ra còn nhãn, hồng, na, cam, bưởi; có nhà máy chế biến hoa quả xuất khẩu rau quả tươi và đóng hộp. Vào mùa vải (khoảng tháng 6–7), quốc lộ 31 qua xã trở thành tuyến thu mua sôi động nhất vùng.
Wikipedia nêu nghề làm xôi dẻo, xôi màu Phì Điền như một sản phẩm quen thuộc của huyện. Thương mại – dịch vụ phát triển quanh trung tâm Phì Điền; chăn nuôi gà đồi dưới tán vườn cây là sinh kế phổ biến.
Văn hóa – di tích
Trang Wikipedia về xã liệt kê một số di tích: chùa Cao Long, đình Sàng Bến, chùa Đồng Cốc. Thông tin chi tiết (niên đại, cấp xếp hạng) chưa tra được từ nguồn chính thức.
Văn hóa vùng là sự đan xen giữa làng Kinh có đình, chùa với bản Tày, Nùng, Sán Chí, Cao Lan giữ hát soọng hao, sình ca, then. Ẩm thực gắn với vườn đồi: xôi màu, gà đồi, vải thiều tươi và vải sấy.
Giao thông
Quốc lộ 31 chạy qua xã theo hướng tây – đông, nối Chũ với Biển Động và Sơn Động. Đây là trục vận chuyển nông sản chính của vùng.
Hành chính
Địa chỉ mới ghi: "…, xã Lục Ngạn, thành phố Bắc Ninh". Lưu ý phân biệt với huyện Lục Ngạn cũ: các xã như Biển Động, Đèo Gia, Tân Sơn… trước thuộc huyện Lục Ngạn nhưng nay là xã riêng, không thuộc xã Lục Ngạn.
Bản đồ Xã Lục Ngạn
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Lục Ngạn được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Đồng Cốc | Huyện Lục Ngạn | Tỉnh Bắc Giang | toàn bộ |
| Xã Giáp Sơn | Huyện Lục Ngạn | Tỉnh Bắc Giang | toàn bộ |
| Thị trấn Phì Điền | Huyện Lục Ngạn | Tỉnh Bắc Giang | toàn bộ |
| Xã Tân Hoa | Huyện Lục Ngạn | Tỉnh Bắc Giang | toàn bộ |
| Xã Tân Quang | Huyện Lục Ngạn | Tỉnh Bắc Giang | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Lục Ngạn gồm những đơn vị cũ nào?
Thị trấn Phì Điền và các xã Giáp Sơn, Đồng Cốc, Tân Hoa, Tân Quang của huyện Lục Ngạn cũ, theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15.
Tên Lục Ngạn có nghĩa là gì?
Tên huyện thường viết 陸岸: lục là đất liền, ngạn là bờ. Thời Lý – Trần vùng này là huyện Na Ngạn, đến thời Lê đổi là Lục Ngạn. Xã mới lấy tên huyện cũ.
Xã Lục Ngạn có phải là huyện Lục Ngạn cũ không?
Không. Xã chỉ gồm năm đơn vị quanh huyện lỵ Phì Điền; huyện Lục Ngạn cũ (19 xã, thị trấn) nay chia thành tám xã.
Diện tích, dân số xã Lục Ngạn là bao nhiêu?
Diện tích 82,71 km², dân số 42.367 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Trụ sở xã Lục Ngạn đặt ở đâu?
Tại trụ sở thị trấn Phì Điền cũ.
Cùng Huyện Lục Ngạn trước đây
- Xã Biển Động 17.198
- Xã Biên Sơn 16.112
- Xã Đèo Gia 14.680
- Xã Nam Dương 16.989
- Xã Sa Lý 6.352
- Xã Sơn Hải 9.591
- Xã Tân Sơn 14.823
← Toàn bộ 99 xã, phường của Bắc Ninh Tra tên xã cũ → mới