Xã Đồng Dương

Tổng quan

Khoảng cuối thế kỷ IX, vua Indravarman II của Champa dời đô ra miền bắc, đặt kinh đô Indrapura và dựng giữa đô thành một tu viện Phật giáo lớn. Hơn một nghìn năm sau, tên ngôi làng giữ dấu tích ấy – Đồng Dương – trở thành tên một xã của Thành phố Đà Nẵng. Xã gồm ba xã cũ ở phía tây nam huyện Thăng Bình: Bình Định, Bình Lãnh, Bình Trị.

Theo phiếu dữ liệu, xã rộng 76,49 km², dân số 24.773 người, mật độ khoảng 320 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Châu Lâm. Phật viện Đồng Dương được Thủ tướng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã lấy theo làng Đồng Dương và di tích Phật viện Đồng Dương (tháp Đồng Dương) ở xã Bình Định Bắc cũ, sau là xã Bình Định. Không xã cũ nào trong ba xã hợp thành mang tên này. Đây là trường hợp tiêu biểu cho nguyên tắc tỉnh Quảng Nam nêu khi đổi phương án đặt tên năm 2025: chọn tên gắn với di tích lịch sử, trầm tích văn hoá có tính đại diện của vùng đất. Đồng Dương cũng là xã duy nhất trong sáu xã của vùng Thăng Bình cũ không mang chữ "Thăng" đầu tên.

Về chữ Hán, Wikipedia ghi tên Hán của thành quốc Indrapura là Đồng-dương quốc 同陽國, tức hai chữ 同陽. Đồng 同 là cùng, chung; dương 陽 là mặt trời, phía có nắng, khí dương. Ghép theo mặt chữ là "cùng ánh dương", nhưng đây là tên địa danh phiên theo truyền thống, nghĩa mặt chữ không nhất thiết là nghĩa gốc. Tên Phạn Indrapura có nghĩa "thành của thần Indra" (Wikipedia dịch là "Lôi-điện thành").

Tên Đồng Dương còn là tên một phong cách nghệ thuật: giới nghiên cứu gọi giai đoạn nghệ thuật Phật giáo Champa khoảng 875–915 là phong cách Đồng Dương. Ba xã cũ Bình Định, Bình Lãnh, Bình Trị thuộc loạt tên "Bình…" của huyện Thăng Bình. Trên cả nước chỉ có một xã tên Đồng Dương.

Địa lý

Xã nằm ở phía tây – tây nam vùng Thăng Bình cũ, chuyển tiếp giữa đồng bằng và vùng trung du bán sơn địa. Theo Wikipedia, xã Thăng Phú nằm ở phía nam. Theo mô tả về huyện cũ, đất trung du nhiều nơi khô cằn, bạc màu hoặc bị đá ong hoá; gò đồi, núi trọc chiếm khoảng hai phần năm diện tích huyện. Sông Ly Ly – một trong hai sông chính của Thăng Bình – hay đổi dòng sau lũ và khô cạn vào mùa khô. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa tập trung từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau.

Lịch sử

Kinh đô Indrapura

Theo Wikipedia, Indrapura là kinh đô Champa trong khoảng 875–982; vị trí được xác định thuộc địa bàn xã Đồng Dương ngày nay. Vua Indravarman II, người theo Phật giáo, cho dựng tu viện ngay trong kinh thành. Năm 982, quân Đại Cồ Việt do Lê Hoàn chỉ huy tấn công và tàn phá kinh thành. Ngày nay, theo các tư liệu, dòng tộc họ Trà sống quanh tháp được coi là hậu duệ của vương triều Indrapura; tấm bia đá C66 được lưu giữ tại nhà thờ tộc Trà.

Năm 1901, Louis Finot giới thiệu tượng Phật bằng đồng cao hơn 1 m cùng hàng trăm hiện vật từ Đồng Dương; năm 1902, phái đoàn Viện Viễn Đông Bác cổ do Henri Parmentier dẫn đầu khảo sát khu di tích. Năm 1978, người dân phát hiện tượng Bồ tát Tara bằng đồng tại Phật viện – hiện vật sau được công nhận bảo vật quốc gia, đang do Đà Nẵng lưu giữ.

Các xã cũ

Sau năm 1976, Bình Định, Bình Lãnh, Bình Trị thuộc huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Ngày 8/3/2007, xã Bình Định được chia thành Bình Định Bắc và Bình Định Nam; ngày 24/10/2024 hai xã nhập lại thành xã Bình Định. Ngày 22/12/2016, Phật viện Đồng Dương được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15, toàn bộ ba xã Bình Lãnh, Bình Trị, Bình Định hợp thành xã Đồng Dương từ ngày 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 24.773 dân, chủ yếu là người Kinh, sống thành làng quanh các cánh đồng và gò đồi. Điểm đặc biệt là sự hiện diện của dòng họ Trà gắn với lịch sử Champa quanh khu Phật viện. Đời sống tín ngưỡng theo nếp làng Quảng Nam: thờ cúng tổ tiên, nhà thờ tộc họ. Trên địa bàn có trường THPT Lý Tự Trọng (Bình Trị cũ).

Kinh tế

Kinh tế chủ yếu là nông nghiệp: lúa, hoa màu trên đất đồng bằng, trồng keo và cây lâu năm trên đất gò đồi, chăn nuôi hộ gia đình. Du lịch di sản gắn với Phật viện Đồng Dương được bàn đến nhiều – có đề xuất đưa di tích vào "hành lang di sản Champa", và Ấn Độ từng tham gia dự án khôi phục – nhưng đến nay khu di tích vẫn chủ yếu là phế tích.

Văn hóa – di tích

Phật viện Đồng Dương rộng khoảng 155 m × 326 m, gồm ba cụm kiến trúc nối tiếp theo trục tây – đông: cụm phía tây có tháp thờ chính, nền trang trí hình tháp xen đầu voi và một đài thờ lớn bằng đá; cụm trung tâm còn dấu vết nhà dài và những tượng môn thần (Dvarapala) được xem là đẹp nhất của nghệ thuật Champa; cụm phía đông là tu viện thực thụ với đài thờ Vihara có tượng Phật Thích Ca. Qua chiến tranh, thiên tai và con người, khu đền gần như thành bình địa; phần tường gạch còn đứng gọi là tháp Sáng đang xuống cấp nghiêm trọng.

Tháng 5/2026, Đà Nẵng tổ chức hội thảo khoa học quốc gia "Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Phật viện Đồng Dương". Tượng Bồ tát Tara do Đà Nẵng lưu giữ; năm 2023, tỉnh Quảng Nam thống nhất chuyển hai hiện vật tách rời trên tay tượng (con ốc và đoá sen) về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

Hành chính

Địa chỉ mới: [thôn], xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng. Trụ sở và Trung tâm phục vụ hành chính công ở thôn Châu Lâm.

Bản đồ Xã Đồng Dương

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đồng Dương được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thăng Bình trước đây

• Xã Thăng An 51.988
• Xã Thăng Bình 54.415
• Xã Thăng Điền 42.280
• Xã Thăng Phú 17.266
• Xã Thăng Trường 24.803