Xã Duy Xuyên

Tổng quan

Ở Trà Kiệu, nay thuộc xã Duy Xuyên, từng là kinh thành của vương quốc Champa trong nhiều thế kỷ; cách đó không xa, vùng Chiêm Sơn gắn với nghề tằm tang và lễ hội Bà Chiêm Sơn. Xã mới mang tên huyện Duy Xuyên – danh xưng hành chính có từ năm 1604 – và nằm ở phía tây nam vùng huyện cũ, nơi đồng bằng ven sông Thu Bồn chuyển lên vùng đồi giáp Quế Sơn, Nông Sơn. Xã thuộc Thành phố Đà Nẵng từ ngày 1/7/2025.

Xã rộng 125,78 km², dân số 32.243 người, mật độ khoảng 260 người/km². Trụ sở UBND xã đặt tại thôn An Hòa.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra. Xã kế thừa tên huyện Duy Xuyên. Thời Lê, huyện có tên Hy Giang 熙江, thuộc phủ Thăng Hoa; năm 1604, chúa Nguyễn Hoàng đổi Hy Giang thành Duy Xuyên (cùng lúc huyện Lê Giang đổi thành Lễ Dương). Năm 2024, huyện tổ chức kỷ niệm 420 năm danh xưng Duy Xuyên (1604–2024). Trong danh sách tên dự kiến ngày 21/4/2025 của Quảng Nam, sau khi bỏ phương án đánh số thứ tự, huyện Duy Xuyên có các tên Duy Nghĩa, Nam Phước, Duy Xuyên, Duy Hưng, Mỹ Sơn; phương án cuối giữ tên Duy Xuyên cho đơn vị ghép Duy Trung – Duy Sơn – Duy Trinh. Ba tên xã cũ thôi là tên hành chính.

Phân tích Hán Việt. Wikipedia ghi chữ Hán của tên huyện là 潍川. Xuyên 川 là sông, dòng nước – hợp với một huyện nằm giữa hạ lưu Thu Bồn. Âm duy có nhiều chữ; chữ 潍 có bộ thủy (nước), trong khi chữ phổ biến trong tên đất là 維 (giữ gìn, nối buộc). Chưa đối chiếu được bản chữ Hán trong chính sử để xác định chữ nào đúng, nên hai khả năng được ghi lại; cách hiểu chung của tên gắn với dòng sông. Chữ "Duy" mở đầu tên hầu hết các xã của huyện từ đợt hợp xã năm 1948 (Duy Nghĩa, Duy Trung, Duy Sơn, Duy Trinh…).

Tên làng còn giữ. Các thôn An Hòa, An Thành, Chiêm Sơn, Chiêm Sơn Đông, Đông Yên, Hòa Lâm, Kiệu Châu, Phú Bông, Phú Lộc, Phú Nham Đông, Trà Châu, Trà Kiệu Tây, Trung Đông.

Trùng tên. Cả nước chỉ có một đơn vị cấp xã tên Duy Xuyên.

Địa lý

Theo mô tả địa giới, xã giáp xã Nam Phước và Xuân Phú ở phía đông; xã Thu Bồn và Nông Sơn ở phía tây; xã Quế Sơn Trung ở phía nam; xã Gò Nổi ở phía bắc.

Phía bắc là đồng bằng phù sa ven sông Thu Bồn và các nhánh (sông Chiêm Sơn), phía nam là đồi gò thấp chuyển dần lên vùng trung du. Vùng Trà Kiệu nằm trên các gò đất cao giữa đồng bằng – địa thế được người Champa chọn đặt kinh đô. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa mưa – lũ tháng 9 đến tháng 12.

Lịch sử

Kinh thành Trà Kiệu

Trà Kiệu được giới nghiên cứu xác định là kinh thành Simhapura (Sư Tử thành) của Champa; Wikipedia ghi khả năng vua Sambhuvarman (trị vì 577–629) dời đô về Trà Kiệu, và Thánh địa Mỹ Sơn có thể là trung tâm tôn giáo khi thủ đô Champa đặt ở Trà Kiệu hay Đồng Dương. Kinh thành Trà Kiệu là một trong các di tích được huyện Duy Xuyên nêu cùng Mỹ Sơn khi kỷ niệm 420 năm danh xưng.

Thời Việt

Sau năm 1306 và nhất là sau 1471, người Việt vào khai lập làng xã cùng cư dân Chăm. Vùng Chiêm Sơn gắn với lễ hội Bà Chiêm Sơn và lễ hội Bà Chúa Tằm Tang – những lễ hội được huyện Duy Xuyên liệt kê trong di sản văn hóa của mình.

Các đơn vị hợp thành

• Năm 1948 – Đợt hợp xã thứ hai, Duy Xuyên có các xã Duy Trung, Duy Sơn…; năm 1950 lập xã Duy Trinh.
• Sau 1976 – Ba xã Duy Sơn, Duy Trinh, Duy Trung thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng.
• 21/3/1986 – Lập thị trấn Duy Xuyên (huyện lỵ) từ một phần xã Duy An và 135 ha, 2.134 nhân khẩu của xã Duy Trung.
• 29/8/1994 – Giải thể thị trấn Duy Xuyên, trả thôn Trung Đông về xã Duy Trung; huyện lỵ chuyển về thị trấn Nam Phước.
• 1/7/2025 – Theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15, toàn bộ Duy Trung, Duy Sơn, Duy Trinh hợp thành xã Duy Xuyên, gồm 16 thôn; năm 2026 còn 13 thôn.

Dân cư – xã hội

Xã có 32.243 người, sống chủ yếu trong các làng nông nghiệp ven sông và dọc các trục đường đi Mỹ Sơn, Nông Sơn. Trà Kiệu có cộng đồng Công giáo lâu đời với Đền thánh Đức Mẹ Trà Kiệu, nơi hành hương của giáo dân miền Trung. Wikipedia ghi các nhân vật gắn với địa bàn xã như nhà cách mạng Hồ Nghinh (1915–2007), nguyên Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam – Đà Nẵng, và nhân sĩ Lương Như Truật. Trường học các cấp, trạm y tế kế thừa từ ba xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa, rau màu, cây trồng cạn trên đất bãi và chăn nuôi là sinh kế chính. Huyện Duy Xuyên cũ hình thành các cụm công nghiệp ở khu tây, khu trung và khu đông, thu hút hơn 20.000 lao động; một phần cư dân xã làm việc tại các cụm này. Du lịch di sản gắn với tuyến Hội An – Trà Kiệu – Mỹ Sơn có tiềm năng nhờ vị trí trên đường vào Thánh địa Mỹ Sơn.

Văn hóa – di tích

• Di tích kinh thành Trà Kiệu – kinh đô cổ Champa, nơi tìm được nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm (một số hiện trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng).
• Đền thánh Đức Mẹ Trà Kiệu – trung tâm hành hương Công giáo.
• Lễ hội Bà Chiêm Sơn, lễ hội Bà Chúa Tằm Tang; nghệ thuật hát tuồng, bài chòi, bả trạo của vùng Duy Xuyên.
• Ẩm thực: mì Quảng, bánh tráng, các món từ cá sông Thu Bồn.

Giao thông

Tuyến tỉnh lộ từ Nam Phước đi Trà Kiệu – Mỹ Sơn – Nông Sơn chạy qua xã; đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi và đường sắt Bắc – Nam đi qua vùng huyện Duy Xuyên cũ.

Bản đồ Xã Duy Xuyên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Duy Xuyên được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Duy Xuyên trước đây

• Xã Duy Nghĩa 32.143
• Xã Nam Phước 53.498
• Xã Thu Bồn 36.909