Xã Vĩnh Lại

Tổng quan

Xã Vĩnh Lại thuộc Thành phố Hải Phòng nằm ở phía bắc vùng Ninh Giang cũ, trên trục Quốc lộ 37. Xã có đình Trịnh Xuyên – di tích quốc gia, với lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – và đình La Khê thờ tướng quân Hồ Đại Liệu thời Hai Bà Trưng.

Xã rộng 26,15 km², dân số 38.963 người, mật độ khoảng 1.490 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở cũ của xã Nghĩa An. Theo đề án sắp xếp, tên xã lấy tên cũ của huyện Ninh Giang.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã khôi phục tên huyện Vĩnh Lại – tên cũ của huyện Ninh Giang. Theo tư liệu huyện, từ triều Trần về trước vùng này thuộc huyện Đồng Lợi; đời Lê Thái Tổ đổi thành Đồng Lại; về sau là huyện Vĩnh Lại thuộc phủ Hạ Hồng, quản cả phần đất Ninh Giang và lục tổng huyện Vĩnh Bảo theo triền tả sông Hóa. Năm 1838, nhà Nguyễn cắt 5 tổng của Tứ Kỳ và 3 tổng của Vĩnh Lại lập huyện Vĩnh Bảo. Tên Vĩnh Lại dùng đến năm 1919; sau thời Khải Định, tên huyện Ninh Giang thay cho Vĩnh Lại.

Âm vĩnh thường viết 永 (lâu dài, mãi mãi); âm lại có nhiều chữ (như 賴 – nhờ cậy, 瀨 – ghềnh nước), và nguồn tra được không ghi chữ Hán gốc của tên huyện, nên bài không gán nghĩa trọn tên. Có thể thấy chữ "Lại" được giữ qua cả ba tên Đồng Lại – Vĩnh Lại.

Cần phân biệt: Văn miếu Vĩnh Lại trong lịch sử trấn Hải Dương (lập khoảng năm 1740, dời về Mao Điền năm 1801) đặt ở vùng huyện Đường An – nay thuộc vùng Bình Giang – không phải ở xã Vĩnh Lại này. Cả nước chỉ có một xã Vĩnh Lại.

Địa lý

Theo mô tả địa giới phổ biến, phía bắc xã giáp xã Tân Kỳ; phía nam giáp xã Ninh Giang; phía đông giáp xã Tứ Kỳ; phía tây giáp các xã Tân An và Khúc Thừa Dụ.

Đồng bằng phù sa thấp, nhiều sông nhánh – vùng Ninh Giang có các sông Cửu An, Đình Hào (Tràng Thưa), Nghĩa An. Sông Tứ Kỳ chảy từ Ninh Giang sang Tứ Kỳ theo hướng tây – đông. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, độ ẩm trung bình cao, mùa mưa tập trung tháng 5–9.

Lịch sử

Theo tục truyền, tướng quân Hồ Đại Liệu phò Hai Bà Trưng đánh giặc, được suy tôn làm thành hoàng làng La Khê. Năm 1419, tại châu Hạ Hồng, Trịnh Công Chứng và Lê Hành dấy quân đánh Tổng binh Lý Bân của nhà Minh. Thời Lê – Mạc, vùng Vĩnh Lại nằm trong chiến trường ác liệt: năm 1594 huyện Vĩnh Lại có Lai Quận công cát cứ; năm 1595 Trịnh Tùng cử Trịnh Văn Chương về trấn giữ. Làng La Khê xưa thuộc tổng Đông Bối, phủ Ninh Giang.

• 2019 (Nghị quyết 788/NQ-UBTVQH14): nhập Ninh Hòa, Quyết Thắng vào Ứng Hòe; nhập Ninh Thành vào Tân Hương.
• 1/7/2025 (Nghị quyết 1669/NQ-UBTVQH15): hợp toàn bộ xã Ứng Hòe (10,67 km², 14.017 người), Tân Hương (7,89 km², 13.567 người), Nghĩa An (7,59 km², 11.379 người) thành xã Vĩnh Lại.

Dân cư – xã hội

Dân số 38.963 người, phân bố khá đều ba xã cũ. Cư dân chủ yếu là người Kinh. Danh sách người nổi tiếng của xã có bà Nguyễn Thị Xuân Mỹ – người phụ nữ Việt Nam đầu tiên được bầu vào Bộ Chính trị (khóa VIII), nhà giáo Hồ Văn Mịch (1903–1932) – thành viên nòng cốt Việt Nam Quốc dân Đảng, Trung tướng Đào Văn Lợi – nguyên Giám đốc Học viện Lục quân, cùng các chính khách Nguyễn Văn Chiền, Bùi Thanh Quyến.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa – màu vẫn là nền tảng. Nghề làm giò chả ở Tân Hương có tên trong danh mục nghề của huyện Ninh Giang – nơi tư liệu ghi làng nghề còn hạn chế so với các vùng khác. Quốc lộ 37 qua các xã Ứng Hòe, Nghĩa An, Tân Hương cũ và tỉnh lộ 392 (từ Đức Phúc đến Nghĩa An, nối sang đường 391 ở Tứ Kỳ) tạo thuận lợi cho buôn bán, dịch vụ.

Văn hóa – di tích

• Đình Trịnh Xuyên (Nghĩa An cũ) – thờ Vũ Đức Phong, vị tướng kiên trung đời Trần; di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia từ năm 1992. Lễ hội đình Trịnh Xuyên – chính hội ngày 10 tháng 2 âm lịch, kéo dài bốn ngày với rước ngọc lộ từ đình ra miếu, tế thần, dân vũ, thi pháo đất – được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. Pháo đất Nghĩa An được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao.
• Đình Đỗ Xá (Ứng Hòe cũ) – có lễ hội hằng năm.
• Đình La Khê (thôn La Tiến, Ninh Thành – Tân Hương cũ) – xây từ sớm trên gò cao giữa làng, trùng tu năm 1908, kiến trúc chữ Đinh (5 gian tiền tế, 3 gian hậu cung); thờ tượng tướng quân Hồ Đại Liệu, tượng Mẫu hậu Huệ Nương (mẹ ông) và Hà Quý Công – thám hoa đời Trần. Trong kháng chiến chống Pháp, đình là nơi sơ tán của Trường Đại học Bắc Sơn, từng đón Tôn Đức Thắng về nói chuyện; năm 1949 là bệnh viện dã chiến của Quân khu Tả Ngạn; năm 1952 bị đốt phá hậu cung; tu tạo năm 1997, xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2021.

Giao thông

Quốc lộ 37 chạy qua xã, nối vùng Gia Lộc ở phía bắc với thị trấn Ninh Giang cũ và cầu Chanh sang Vĩnh Bảo. Tỉnh lộ 392 nối Quốc lộ 38 (Bình Giang) với tỉnh lộ 391 (Tứ Kỳ).

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Vĩnh Lại, thành phố Hải Phòng". Cư dân Ứng Hòe, Tân Hương, Nghĩa An cũ chuyển trọn về xã. Thủ tục hành chính làm tại bộ phận một cửa của xã hoặc trực tuyến.

Bản đồ Xã Vĩnh Lại

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Vĩnh Lại được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1669/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ninh Giang trước đây

• Xã Hồng Châu 32.742
• Xã Khúc Thừa Dụ 33.784
• Xã Ninh Giang 39.535
• Xã Tân An 27.563