Xã Than Uyên

Tổng quan

Than Uyên là xã nằm giữa lòng chảo Mường Than ở phía đông nam tỉnh Lai Châu, trên sườn tây dãy Hoàng Liên Sơn. Xã được lập từ ngày 1/7/2025, gồm thị trấn Than Uyên — nơi đặt huyện lỵ huyện Than Uyên từ năm 1991 đến khi cấp huyện chấm dứt hoạt động — cùng ba xã nông nghiệp Mường Than, Hua Nà và Mường Cang. Trụ sở xã đặt tại Khu 2, khu trung tâm cũ.

Với 132,09 km² và 27.283 người, mật độ khoảng 207 người/km², Than Uyên là xã có mật độ dân số cao nhất trong tám xã thuộc hai huyện Than Uyên, Tân Uyên cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã chia thành 41 khu, bản: 10 khu đánh số của thị trấn cũ và 31 bản như Hua Nà, Cang Mường, Lả Mường, Phiêng Cẩm, Pom Bó, Hua Than, Nà Ban, Xuân Phương.

Hai điểm nhận diện lớn của xã là cánh đồng Mường Than — được người Thái xếp vào câu “nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc” — và vai trò trung tâm hành chính, thương mại cũ của cả huyện Than Uyên, nơi giao nhau của quốc lộ 32 và quốc lộ 279.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên thị trấn Than Uyên, cũng là tên huyện Than Uyên cũ. Tên này có từ ngày 28/6/1909, khi chính quyền Pháp đặt ra châu Than Uyên thuộc tỉnh Lai Châu. Ba tên Mường Than, Hua Nà, Mường Cang không còn là tên xã ở đây; Hua Nà nay là tên bản, còn tên Mường Than được chuyển sang xã láng giềng phía bắc (xem dưới).

Than Uyên và Mường Than: báo Nhân Dân viết rằng thủ phủ của huyện Than Uyên xưa còn được gọi là Mường Than, một trong “tứ đại mường” lớn nhất Tây Bắc. Âm “mường” không có chữ Hán Việt; đây là từ của các ngôn ngữ Tai – Kadai chỉ một vùng cư trú gồm trung tâm và các bản phụ thuộc (Wikipedia, bài Muang). Chữ “Than” trong Than Uyên trùng với chữ “Than” của Mường Than, nhưng chưa tìm được tài liệu giải thích nghĩa gốc của nó trong tiếng Thái.

Chữ Hán: chưa tìm được văn bản thời Nguyễn hay thời Pháp ghi tên Than Uyên bằng chữ Hán, nên không xác định được chữ nào đã được dùng. Tra từ điển, âm “than” có các chữ như 灘 (bãi cạn ven sông), còn âm “uyên” có chữ 淵 (vực nước sâu). Đây chỉ là những chữ có cùng âm trong từ điển; không có nguồn nào xác nhận tên địa danh được viết bằng hai chữ này, nên nghĩa của tên Than Uyên chưa có tài liệu giải thích.

Lưu ý trùng tên gần: cả nước chỉ có một xã Than Uyên. Cần phân biệt với xã Tân Uyên cách đó không xa (tách từ huyện Than Uyên năm 2008) và với xã Mường Than mới — xã này không chứa địa bàn xã Mường Than cũ.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Mường Than ở phía bắc, tỉnh Lào Cai ở phía đông, xã Mường Kim ở phía nam và phía tây.

Địa hình vùng Than Uyên cũ được mô tả là lòng chảo có ba dải rõ rệt: phía đông là sườn núi dốc của khối Phan Xi Păng – Hoàng Liên Sơn; phía tây là đồi núi thấp thuộc dãy Pu San Cáp (600–1.800 m); ở giữa là thung lũng chạy dọc quốc lộ 32, đồi xen những dải đất bằng ở độ cao 500–650 m. Xã Than Uyên nằm đúng dải giữa này, nơi tập trung ruộng nước của cánh đồng Mường Than.

Sông suối thuộc lưu vực sông Nậm Mu, phụ lưu cấp một của sông Đà. Khí hậu chia hai mùa: mưa từ tháng 4 đến tháng 10, tập trung tháng 6–7; khô từ tháng 11 đến tháng 3, có gió khô nóng (gió Lào). Lượng mưa trung bình 1.800–2.200 mm/năm, nhiệt độ trung bình 22–23°C. Đất chủ yếu là feralit đỏ vàng và vàng đỏ.

Lịch sử

Wikipedia tiếng Việt chép rằng thời Lý vùng Than Uyên thuộc mường Tiến Châu Đăng; thời Hậu Lê thuộc châu Chiêu Tấn, phủ An Tây, thừa tuyên Hưng Hóa; đời Tự Đức nhà Nguyễn, Than Uyên là lỵ sở châu Chiêu Tấn.

• 20/11/1886 — nghĩa quân Mường Lay, Mường Khoa chặn đánh quân Pháp ở đèo Khau Co khi Pháp tiến lên Than Uyên.
• 28/6/1909 — Pháp đặt châu Than Uyên thuộc tỉnh Lai Châu; ngày 20/2/1920 châu này chuyển sang tỉnh Yên Bái.
• Tháng 10/1952 — Than Uyên được giải phóng (báo Lào Cai).
• 1955 – 1962 — huyện thuộc Khu tự trị Thái – Mèo, rồi tỉnh Nghĩa Lộ (cuối năm 1962) với 16 xã, trong đó có Hua Nà, Mường Cang, Mường Than.
• 25/2/1978 — hợp nhất hai xã Hua Nà và Mường Cang thành xã Nà Cang.
• 15/11/1991 — lập thị trấn Than Uyên (huyện lỵ) từ một phần xã Nà Cang và xã Mường Than. Cùng năm huyện chuyển từ tỉnh Hoàng Liên Sơn về tỉnh Lào Cai.
• 2003 — huyện Than Uyên chuyển về tỉnh Lai Châu mới.
• 2006 — tách một phần xã Mường Than lập xã Phúc Than.
• 2008 — lập lại xã Hua Nà (2.555,40 ha, 2.529 người) từ một phần xã Nà Cang, phần còn lại đổi tên thành xã Mường Cang.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Than Uyên, các xã Mường Than, Hua Nà, Mường Cang thành xã Than Uyên, hoạt động từ 1/7/2025.

Theo Wikipedia, Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15 về phân loại đô thị (hiệu lực từ 1/1/2026) xác định phần thị trấn Than Uyên cũ là đô thị loại III.

Dân cư – xã hội

Dân số 27.283 người, phần đông dồn về khu trung tâm cũ dọc hai quốc lộ và các bản ven cánh đồng. Huyện Than Uyên cũ (số liệu cuối năm 2017 trên Wikipedia) có 10 dân tộc, trong đó người Thái chiếm khoảng 73%, người Kinh 13%, người Mông 10,5%, Khơ Mú 2,3%, còn lại là Dao, Tày, Lào, Cao Lan, Nùng. Báo Nhân Dân mô tả ngày hội của huyện có khoảng mười dân tộc tham gia, chủ yếu Thái, Kinh, Mông, Dao, Khơ Mú.

Là huyện lỵ cũ trong gần 34 năm, khu trung tâm tập trung trường học các cấp, cơ sở y tế và chợ phục vụ cả vùng; các bản nông nghiệp của Hua Nà, Mường Cang giữ nếp nhà sàn và tập quán canh tác lúa nước của người Thái.

Kinh tế

Cánh đồng Mường Than là nền của nông nghiệp vùng này. Wikipedia gọi đây là cánh đồng lớn thứ ba Tây Bắc, báo Lào Cai xếp vào bốn cánh đồng lớn nhất vùng; báo Nhân Dân nhắc giống gạo Séng Cù “dẻo thơm hiếm có” của Than Uyên. Ngoài lúa, vùng Than Uyên cũ có chè — cây được Wikipedia gọi là kinh tế mũi nhọn của huyện — và chăn nuôi gia súc.

Khu trung tâm cũ có chợ huyện Than Uyên, các cơ sở thương mại, dịch vụ ăn nghỉ phục vụ người qua lại giữa Lào Cai, Lai Châu và Sơn La. Năm 2022, huyện Than Uyên đón hơn 94.300 lượt khách (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lai Châu, theo báo Nhân Dân); báo Lai Châu ghi các điểm du lịch đồi thông khu 7 và “Love hill” khu 9 thuộc thị trấn cũ.

Văn hóa

Lễ hội Lùng Tùng (lễ xuống đồng) của người Thái được tổ chức trên cánh đồng lúa xã Mường Cang cũ; báo Văn hóa cho biết lễ hội được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lai Châu phục dựng năm 2018 và từ đó duy trì vào dịp đầu năm, như một nghi lễ nông nghiệp mở đầu vụ sản xuất.

Tết Độc lập (2/9) là sự kiện văn hóa lớn nhất trong năm: báo Nhân Dân kể ngày hội văn hóa – thể thao dân tộc Mông lần đầu năm 2012, sang năm 2013 mở rộng thành ngày hội các dân tộc tại sân vận động trung tâm thị trấn, có kéo co, đánh tù lu, đẩy gậy, bắn nỏ, tó má lẹ. Vòng xòe đoàn kết năm 2022 có hơn 1.500 người, năm 2023 khoảng 2.000 người. Cuối tháng 8/2026, xã tổ chức lễ buộc chỉ cổ tay của người Thái trong chuỗi hoạt động Tết Độc lập (báo Văn hóa).

Các lễ hội khác của vùng được báo chí nêu: Hạn Khuống, Kin Pang, mừng cơm mới, Gầu Tào của người Mông, xòe chiêng. Di tích đèo Khau Co — báo Nhân Dân ghi thuộc xã Mường Than (cũ) — là nơi nghĩa quân địa phương đánh Pháp năm 1886; từ đây có thể nhìn bao quát cánh đồng Mường Than.

Giao thông

Quốc lộ 32 đi qua xã theo hướng Mường Kim – Than Uyên – Mường Than rồi lên Tân Uyên, Bình Lư; quốc lộ 279 (tuyến mở từ năm 1979) cũng đi qua, nối sang Văn Bàn (Lào Cai) và Quỳnh Nhai (Sơn La). Theo Wikipedia, hai tuyến đi chung đoạn qua Mường Than, Than Uyên, Mường Kim.

Hành chính

Địa chỉ ghi: khu/bản …, xã Than Uyên, tỉnh Lai Châu; không ghi “thị trấn Than Uyên, huyện Than Uyên” nữa. Trụ sở xã ở Khu 2.

Bản đồ Xã Than Uyên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Than Uyên được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Than Uyên trước đây

• Xã Khoen On 10.677
• Xã Mường Kim 20.385
• Xã Mường Than 13.925