Xã Đơn Dương

Tổng quan

Xã Đơn Dương là vùng huyện lỵ cũ của huyện Đơn Dương – thị trấn Thạnh Mỹ cùng hai xã Đạ Ròn, Tu Tra – nằm trong thung lũng rau lớn phía nam Đà Lạt. Tài liệu về huyện Đơn Dương cũ nhấn mạnh vùng Đơn Dương – Đức Trọng là nơi có diện tích cà chua lớn nhất Việt Nam, và rau, củ quả ở đây cùng loại với rau Đà Lạt.

Diện tích 127,81 km², dân số 45.160 người (31/12/2024), mật độ khoảng 353 người/km² – đông dân nhất trong bốn xã kế thừa huyện Đơn Dương. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Đơn Dương cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã cách trung tâm Đà Lạt cũ khoảng 40 km về phía nam; năm 2026 có 16 thôn, gồm các thôn tên bản địa như Kambutte, M'Lọn, Ma Đanh, R'Lơm và các thôn người Kinh như Nghĩa Lập, Suối Thông, Thạnh Nghĩa, Lạc Thạnh. Xã thuộc tỉnh Lâm Đồng.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã lấy lại tên huyện Đơn Dương – huyện kết thúc ngày 30/6/2025 – chứ không giữ tên thị trấn Thạnh Mỹ. Tên Đơn Dương xuất hiện năm 1958: khi lập tỉnh Tuyên Đức, quận Dran được tách khỏi tỉnh Lâm Đồng (thời Việt Nam Cộng hòa) và trở thành quận Đơn Dương (tài liệu ghi “Đơn Dương – Dran cũ”), gồm các tổng Xuân Lạc, Lạc Mỹ, Linh Nhân, Tu Trang. Tên Dran cũ hiện còn trong tên xã láng giềng D'Ran.

Các nguồn đã tra không ghi chữ Hán của “Đơn Dương” và không giải thích vì sao chọn tên này thay cho Dran. Theo âm, dương thường là 陽 (ánh mặt trời, phía có nắng); đơn có nhiều chữ (單 – đơn độc, 丹 – màu đỏ son…). Vì không xác định được chữ, tên được ghi là chưa rõ nghĩa gốc.

Tên các đơn vị cũ: Thạnh Mỹ năm 1958 là một xã của tổng Lạc Mỹ (cùng Lạc Lâm) – thạnh là cách đọc phương Nam của 盛 thịnh, mỹ 美 là đẹp; Đạ Ròn lập năm 2000, tên gốc bản địa với thành tố “đạ” chỉ nước; Tu Tra là tên gốc bản địa, nghĩa chưa có nguồn. Cả nước không có xã nào khác tên Đơn Dương.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Hiệp Thạnh ở phía tây bắc, Đức Trọng ở phía tây, Tà Năng ở phía nam, Quảng Lập và Ka Đô ở phía đông, phường Xuân Trường – Đà Lạt ở phía đông bắc.

Vùng Đơn Dương nằm ở phía đông bắc cao nguyên Di Linh, độ cao trên 1.000 m, gồm ba dạng địa hình: núi cao, đồi thoải lượn sóng và thung lũng sông suối. Đất đai đa dạng – phù sa dốc tụ, phù sa sông suối, đất nâu đỏ bazan, đất đỏ vàng trên đá phiến – rất thích hợp rau màu. Sông Đa Nhim chảy qua vùng huyện cũ. Khí hậu mát quanh năm, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10.

Lịch sử

Thạnh Mỹ – huyện lỵ

Năm 1976, Thạnh Mỹ và Tu Tra thuộc huyện Đơn Dương, Thạnh Mỹ là huyện lỵ. Ngày 24/10/1987, Quyết định 157-HĐBT giải thể xã Thạnh Mỹ để lập thị trấn Thạnh Mỹ – thị trấn huyện lỵ Đơn Dương. Ngày 30/10/2000, Nghị định 62/2000/NĐ-CP lập xã Đạ Ròn trên 3.349,3 ha và 9.133 người của thị trấn Thạnh Mỹ; Thạnh Mỹ còn 2.130,7 ha với 9.142 người.

Huyện Đơn Dương thu hẹp dần

Sau 1975 huyện Đơn Dương rộng hơn nhiều: có cả Xuân Thọ, Xuân Trường (chuyển về Đà Lạt), Kil Pla Gnol (chuyển về Lạc Dương năm 1979), xã Loan (về sau tách thành bốn xã chuyển sang Đức Trọng năm 1987). Đến 2024, huyện còn hai thị trấn Thạnh Mỹ, D'Ran và bảy xã.

Sắp xếp năm 2025

Nghị quyết 1671/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Thạnh Mỹ, xã Đạ Ròn và xã Tu Tra thành xã Đơn Dương từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Hơn 45.000 người sống trong xã, tập trung ở khu Thạnh Mỹ và dọc quốc lộ 27. Theo Wikipedia, huyện Đơn Dương cũ có nhiều dân tộc thiểu số: Cơ Ho, Chu Ru, Ê Đê, Nùng, Tày, Hoa, Chăm. Năm 2019 huyện có 107.281 người, khoảng 26% sống ở thành thị. Toàn huyện cũ có một bệnh viện đa khoa, hai phòng khám đa khoa khu vực, 5 trường trung học phổ thông; khu huyện lỵ Thạnh Mỹ tập trung nhiều cơ quan, trường học phục vụ cả vùng.

Kinh tế

Nông nghiệp chiếm hơn một nửa cơ cấu kinh tế huyện Đơn Dương cũ (hơn 56% năm 2013). Rau, củ quả đặc sản kiểu Đà Lạt là thế mạnh – năm 2013 huyện gieo trồng 22.918 ha rau với sản lượng gần 734.600 tấn; diện tích ứng dụng công nghệ cao cho doanh thu bình quân trên 250 triệu đồng/ha/năm. Cây công nghiệp có cà phê, chè, tiêu, dâu tằm. Đơn Dương còn là vùng bò sữa lớn của Lâm Đồng: cuối 2013 huyện có 5.245 con trên tổng số 6.400 con của toàn tỉnh. Khu Thạnh Mỹ là nơi tập trung thương mại, dịch vụ của huyện cũ; theo tài liệu năm 2013, toàn huyện có 9 chợ cấp III, IV và chợ nông thôn.

Văn hóa

Vùng Đơn Dương cũ là nơi cư trú của người Chu Ru – dân tộc nói ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Đảo, khoảng 96% sống ở Lâm Đồng – cùng người Cơ Ho, Chăm và nhiều cộng đồng người Kinh. Theo tài liệu về tỉnh Tuyên Đức cũ, quận Đơn Dương có ba ngôi tháp cổ của người Chăm trong rừng (Kreyo, Sopmatronghay, Msré). Các nguồn đã tra không xác định vị trí cụ thể của các tháp này trong xã nào hiện nay.

Giao thông

Quốc lộ 27 chạy qua khu Thạnh Mỹ, nối Đức Trọng với D'Ran và xuống Ninh Thuận cũ qua đèo Ngoạn Mục; quốc lộ 20 từ Đà Lạt gặp quốc lộ 27 ở vùng D'Ran. Từ Thạnh Mỹ có đường đi Ka Đô, Quảng Lập.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi “thôn …, xã Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng”; người dân thị trấn Thạnh Mỹ cũ không còn ghi “thị trấn Thạnh Mỹ, huyện Đơn Dương”. Trụ sở xã đặt tại khu trụ sở UBND huyện Đơn Dương cũ.

Bản đồ Xã Đơn Dương

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đơn Dương được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1671/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đơn Dương trước đây

• Xã D'Ran 33.517
• Xã Ka Đô 27.954
• Xã Quảng Lập 24.898