Xã Trấn Yên

Tổng quan

Trấn Yên là một xã của tỉnh Lào Cai, nằm dọc sông Hồng ở phía bắc khu đô thị Yên Bái cũ. Trung tâm xã là Cổ Phúc — thị trấn huyện lỵ của huyện Trấn Yên từ năm 1989, có ga Cổ Phúc trên tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai. Trấn Yên là vùng trồng dâu nuôi tằm và quế tiêu biểu của Lào Cai mới.

Xã có diện tích 110,72 km², dân số 29.258 người, mật độ khoảng 264 người/km² — đông dân nhất trong năm xã của vùng huyện Trấn Yên cũ. Trụ sở đặt tại tổ 6 (khu Cổ Phúc cũ).

Vùng huyện Trấn Yên cũ nay gồm các xã Trấn Yên, Quy Mông, Lương Thịnh, Việt Hồng, Hưng Khánh và một phần phường Nam Cường (xã Cường Thịnh cũ), phường Âu Lâu (xã Minh Quân cũ).

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới mang tên Trấn Yên — tên huyện cũ, không trùng với tên đơn vị thành phần nào (thị trấn Cổ Phúc và các xã Báo Đáp, Tân Đồng, Thành Thịnh, Hòa Cuông, Minh Quán). Theo Wikipedia, từ cuối thời Lê trung hưng đến đầu thời Nguyễn, huyện Trấn Yên đã có mặt trong phủ Quy Hóa, trấn Hưng Hóa với 23 trang; thời Nguyễn lỵ sở huyện đặt tại xã Bách Lẫm. Như vậy đây là một trong những địa danh cấp huyện lâu đời nhất của vùng.

Phân tích Hán Việt: “Trấn” là 鎮 — trấn giữ, đè yên (cũng là tên đơn vị hành chính “trấn” thời Lê – Nguyễn); “Yên” là 安 — yên ổn. Trấn Yên theo mặt chữ là “trấn giữ cho yên” — kiểu tên mang ý bình định vùng biên thượng du, giống các tên Trấn Ninh, Trấn Biên. Đây là cách viết theo âm phổ biến; chưa tìm được bản Hán văn gốc để đối chiếu.

Tên trung tâm Cổ Phúc: theo Đồng Khánh địa dư chí (dẫn trên Wikipedia), Cổ Phúc là một xã thuộc tổng Bách Lẫm; nay tên này còn ở ga Cổ Phúc. Báo Đáp vừa là một trang cổ, vừa là xã thuộc tổng Đông Quang thời Nguyễn.

Trong danh mục xã phường mới, tên Trấn Yên là duy nhất. Không nhầm với Khu công nghiệp Trấn Yên — khu này nằm ở phường Âu Lâu.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Trấn Yên giáp xã Mậu A ở phía bắc, phường Nam Cường ở phía nam, các xã Bảo Ái và Yên Bình ở phía đông, các xã Xuân Ái và Quy Mông ở phía tây.

Sông Hồng chảy qua địa bàn; ngòi Hoa Quông đổ vào sông Hồng trong xã. Địa hình gồm bãi bồi, thềm sông và đồi thấp — nơi người dân trồng dâu, quế và cây lâm nghiệp.

Lịch sử

• Thời Nguyễn — huyện Trấn Yên thuộc phủ Quy Hóa, tỉnh Hưng Hóa; tổng Bách Lẫm gồm các xã Bách Lẫm, Hào Gia, Cường Nỗ, Bái Dương, Hóa Quang, Minh Quán, Thanh Liễn, Nga Quán, Yên Bái, Lương Nham, Cổ Phúc (Đồng Khánh địa dư chí).
• 16/12/1964 — 19 xã của Trấn Yên tách ra lập huyện Văn Yên.
• 1/10/1981 — xã Minh Tâm nhập vào xã Minh Quán.
• 26/8/1989 — thành lập thị trấn Cổ Phúc (huyện lỵ) trên cơ sở xã Cổ Phúc và một phần các xã Minh Quán, Nga Quán.
• 1/12/2024 — Nghị quyết 1239/NQ-UBTVQH15: lập xã Thành Thịnh từ hai xã Đào Thịnh và Việt Thành; Nga Quán nhập vào Cường Thịnh; Bảo Hưng nhập vào Minh Quân.
• 24/1/2025 — Bộ Xây dựng công nhận thị trấn Cổ Phúc là đô thị loại IV (Quyết định 82/QĐ-BXD).
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Cổ Phúc và các xã Báo Đáp, Tân Đồng, Thành Thịnh, Hòa Cuông, Minh Quán thành xã Trấn Yên; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 29.258 người; huyện Trấn Yên cũ năm 2019 có 84.675 người. Theo UBND xã, trên địa bàn có các dân tộc Kinh, Tày, Cao Lan, Dao và một số dân tộc khác. Báo Lào Cai ghi nhận các cộng đồng có bản sắc riêng: người Cao Lan tập trung ở thôn Hòa Cuông 1 và Minh Quán 4, giữ ngôn ngữ, trang phục, dân ca; người Dao quần trắng ở thôn Tân Đồng 4 còn lưu giữ các làn hát giao duyên.

Năm 2026 xã ra mắt mô hình “thôn số” tại hai thôn Báo Đáp 2 và Tân Đồng 2 (đạt đủ 21/21 tiêu chí).

Kinh tế

• Dâu tằm — nghề chủ lực, vùng chuyên canh ở Thành Thịnh, Báo Đáp; trên địa bàn có Công ty Cổ phần Dâu tằm tơ Yên Bái, Hợp tác xã Dâu tằm Hạnh Lê (giám đốc được vinh danh “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới” năm 2026). Nông dân các xã Bảo Hà, Phúc Khánh và đoàn chuyên gia tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) từng đến học tập mô hình dâu tằm ở đây.
• Quế hữu cơ — vùng chuyên canh ở Hòa Cuông, Đào Thịnh, Tân Đồng (theo UBND xã), trong đó có nghề ươm quế giống ở thôn Báo Đáp 5, nguồn thu ổn định của hàng trăm hộ.
• Du lịch nông nghiệp — năm 2026 xã ra mắt tour trải nghiệm nông nghiệp xanh: hái lá dâu, thăm nhà tằm, tìm hiểu se tơ, dệt lụa và quế hữu cơ.
• Thương mại – dịch vụ ở khu đô thị Cổ Phúc và quanh ga.

Văn hóa

• Thạp đồng và trống đồng Đào Thịnh — theo trang thông tin của UBND xã, đây là bảo vật quốc gia, gắn với địa bàn xã Đào Thịnh cũ (nay thuộc khu Thành Thịnh).
• Đền Cửa Ngòi (khu Cổ Phúc) — di tích lịch sử cấp tỉnh, lễ hội tháng Giêng hằng năm.
• Đền Hóa Cuông (khu Hòa Cuông) — lễ hội ngày 14 tháng Giêng.
• Đền Việt Thành, đền Thác Thủ (khu Thành Thịnh) — thờ Thành hoàng, thần sông, thần đất; đình Xây, đền và chùa Ngòi Hóp (khu Báo Đáp) — nơi tổ chức lễ hội đầu xuân.

Văn hóa Trấn Yên là sự đan xen giữa văn hóa làng Kinh ven sông Hồng với văn hóa người Tày, người Cao Lan (dân ca, trang phục) và người Dao quần trắng (hát giao duyên). Nghề dâu tằm, se tơ là nét văn hóa lao động đặc trưng của vùng.

Giao thông

Đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy qua xã, có ga Cổ Phúc; tỉnh lộ 151 là trục đường bộ chính (Wikipedia). Cao tốc Nội Bài – Lào Cai đi qua vùng huyện Trấn Yên cũ.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: thôn/tổ …, xã Trấn Yên, tỉnh Lào Cai (trước đây: thị trấn Cổ Phúc hoặc các xã Báo Đáp, Tân Đồng, Thành Thịnh, Hòa Cuông, Minh Quán, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái). Thủ tục làm tại UBND xã Trấn Yên, tổ 6.

Bản đồ Xã Trấn Yên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Trấn Yên được lập từ 6 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Trấn Yên trước đây

• Phường Âu Lâu 23.245
• Phường Nam Cường 17.754
• Xã Hưng Khánh 14.054
• Xã Lương Thịnh 12.692
• Xã Quy Mông 16.169
• Xã Việt Hồng 10.802