Xã Yên Bình

Tổng quan

Yên Bình là một xã của tỉnh Lào Cai, nằm ở phía đông nam tỉnh (phần Yên Bái cũ), sát phía đông khu đô thị Yên Bái. Trung tâm xã là thị trấn Yên Bình cũ — huyện lỵ của huyện Yên Bình từ năm 1985 — nằm trên quốc lộ 70; phía đông là mặt nước hồ Thác Bà với cảng Hương Lý. Đây là xã có nền công nghiệp vật liệu xây dựng (xi măng) và kinh tế rừng phát triển.

Xã có diện tích 150,83 km², dân số 29.373 người, mật độ khoảng 195 người/km². Trụ sở đặt tại thôn 6. Theo Báo Lào Cai, 9 tháng đầu năm 2026 tổng giá trị sản xuất trên địa bàn ước khoảng 6.577 tỷ đồng, tăng trưởng khoảng 12,3%.

Vùng huyện Yên Bình cũ nay gồm năm xã: Yên Bình, Thác Bà, Cảm Nhân, Yên Thành, Bảo Ái; riêng xã Phú Thịnh cũ đã nhập vào phường Văn Phú.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới mang tên Yên Bình — tên của thị trấn huyện lỵ và của cả huyện cũ. Đây là một địa danh lâu đời: theo Wikipedia, thời Nguyễn vùng đất này là châu Thu Vật (năm 1823 đổi là châu Thu, hay Thu Châu) thuộc phủ Yên Bình, tỉnh Tuyên Quang; thời Pháp, tên Châu Thu đổi thành phủ Yên Bình; sau 1945 đổi phủ thành huyện.

Phân tích Hán Việt: “Yên” là 安 — yên ổn (cùng chữ với “an”); “Bình” là 平 — bằng phẳng, bình yên. Yên Bình mang nghĩa “yên ổn, bình an” — tên phủ kiểu chúc an định cho vùng biên viễn. Lý do đặt tên phủ chưa tìm được tài liệu ghi chép cụ thể.

Lịch sử tên trong vùng: từng có cả xã Yên Bình (lập năm 1967 khi chia xã Vĩnh Kiên; năm 2024 nhập vào xã Bạch Hà, nay thuộc xã Thác Bà) và thị trấn Yên Bình (lập năm 1985 từ xã Phú Thịnh). Xã Yên Bình mới năm 2025 kế thừa thị trấn, không phải xã Yên Bình cũ — điều dễ gây nhầm khi tra tư liệu.

Trùng tên — cần ghi kèm tỉnh: trong danh mục xã phường mới còn có xã Yên Bình (Lạng Sơn) và xã Yên Bình (Thái Nguyên).

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Yên Bình giáp xã Bảo Ái ở phía bắc, tỉnh Phú Thọ ở phía nam, các xã Yên Thành và Thác Bà ở phía đông, các phường Nam Cường, Văn Phú và xã Trấn Yên ở phía tây.

Địa hình đồi thấp xen thung lũng, phía đông giáp vùng hồ Thác Bà. Huyện Yên Bình cũ rộng 1.187 km² (dân số 2019 là 112.046 người); việc xây hồ thủy điện Thác Bà từ cuối thập niên 1960 làm ngập nhiều làng ven sông Chảy, nhiều làng phải di chuyển lên vùng cao hơn. Đất đồi thích hợp trồng rừng keo, quế, tre măng Bát độ; một phần diện tích được chuyển sang cây dược liệu như ba kích tím.

Lịch sử

Thế kỷ XIX, Thu Châu có 7 tổng, trong đó tổng Đại Đồng gồm các làng Đại Đồng, Vũ Khê, Khuôn Sơn, Hoàng Loan Thượng, Hoàng Loan Trung, Hoàng Loan Hạ (Wikipedia) — tên Loan Thượng nay vẫn là tên thôn của xã.

• 1/7/1956 — Sắc lệnh 268-SL chuyển huyện Yên Bình từ tỉnh Tuyên Quang về tỉnh Yên Bái.
• 28/1/1967 — do di dân xây thủy điện Thác Bà, Bộ Nội vụ giải thể 19 xã vùng lòng hồ, trong đó có Yên Bình, Đại Đồng (Quyết định 24-NV).
• 1975 — danh sách 23 xã của huyện thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn có Đại Đồng, Tân Hương, Thịnh Hưng, Phú Thịnh…
• 1981 — huyện lỵ chuyển từ thị trấn Thác Bà về xã Phú Thịnh; 1985 — chia Phú Thịnh, lập thị trấn Yên Bình làm huyện lỵ.
• 12/8/1991 — huyện trở lại tỉnh Yên Bái.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Yên Bình và các xã Tân Hương, Thịnh Hưng, Đại Đồng thành xã Yên Bình; hoạt động từ 1/7/2025, khi Yên Bái và Lào Cai hợp nhất.

Dân cư – xã hội

Xã có 29.373 người. Khu trung tâm (thị trấn cũ) dọc quốc lộ 70 là nơi tập trung dân cư đô thị, cơ quan, trường học, chợ; các thôn xung quanh sống bằng nông – lâm nghiệp. Vùng Yên Bình có người Kinh, Tày, Dao, Cao Lan cùng sinh sống; theo Wikipedia, khi làm hồ Thác Bà, nhiều người từ miền xuôi đã lên lập nghiệp ven sông Chảy và các làng lòng hồ phải tái định cư.

Báo Lào Cai ghi nhận năm 2026 xã đặt 28 chỉ tiêu kinh tế – xã hội; thiên tai mưa dông lốc gây thiệt hại nhà cửa ở thôn Loan Thượng, được lực lượng quân sự xã hỗ trợ khắc phục.

Kinh tế

• Công nghiệp xi măng — trên địa bàn có hai doanh nghiệp xi măng; Wikipedia nhắc Nhà máy xi măng Yên Bình xây tại Km 10.
• Kinh tế rừng — keo, quế; tre măng Bát độ (năm xã vùng hồ gồm Yên Bình có hơn 400 ha).
• Cây dược liệu — mô hình ba kích tím được coi là hướng sinh kế mới.
• Thương mại – dịch vụ ở khu trung tâm và dọc quốc lộ 70.

Xã đã công bố quy hoạch chung đến năm 2050 và tổ chức đối thoại với doanh nghiệp để thu hút đầu tư (10/2026).

Văn hóa

Wikipedia lưu câu ca xưa về đời sống hai bờ sông Chảy trước khi có hồ: “Còn tiền chợ Ngọc, chợ Ngà / Hết tiền thì lại Thác Bà, thác Ông” — chợ Ngọc nay đã chìm dưới lòng hồ. Văn hóa vùng Yên Bình là sự đan xen của cư dân Kinh với các dân tộc Tày, Dao, Cao Lan sống quanh hồ. Các di tích, lễ hội tiêu biểu của vùng như đền Mẫu Thác Bà, lễ hội bưởi Đại Minh nằm ở xã láng giềng Thác Bà; cụm di tích thác Ông Đồ ở xã Yên Thành.

Giao thông

Quốc lộ 70 chạy qua trung tâm xã, nối khu đô thị Yên Bái với Lục Yên và vùng Bảo Yên. Cảng Hương Lý bên hồ Thác Bà là đầu mối giao thông thủy của vùng hồ (Wikipedia).

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: thôn/tổ …, xã Yên Bình, tỉnh Lào Cai (trước đây: thị trấn Yên Bình, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái). Người dân thị trấn cũ và ba xã Tân Hương, Thịnh Hưng, Đại Đồng làm thủ tục tại UBND xã Yên Bình (thôn 6).

Bản đồ Xã Yên Bình

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Yên Bình được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Yên Bình trước đây

• Phường Văn Phú 26.573
• Xã Bảo Ái 24.303
• Xã Cảm Nhân 17.340
• Xã Thác Bà 35.122
• Xã Yên Thành 15.491