Xã Bạch Ngọc

Tổng quan

Dân gian xứ Nghệ có câu “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” — chữ “Quả” ấy là đền Quả Sơn trên Rú Quả, nay thuộc xã Bạch Ngọc, phía tây bắc vùng Đô Lương cũ của tỉnh Nghệ An. Xã trải hai bờ sông Lam ở đoạn sông vừa ra khỏi vùng Anh Sơn.

Xã gồm bốn đơn vị cũ: Bồi Sơn, Giang Sơn Đông, Giang Sơn Tây và Bạch Ngọc (xã Bạch Ngọc này lập ngày 1/12/2024 từ Ngọc Sơn và Lam Sơn). Trụ sở đặt tại trụ sở xã Bạch Ngọc và Giang Sơn Tây cũ. Diện tích 72,20 km², dân số 29.021 người, mật độ khoảng 400 người/km². Trong đề án sắp xếp của tỉnh, đơn vị này có tên tạm là “xã Đô Lương 2”.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Bạch Ngọc — một trong bốn đơn vị hợp thành, lập năm 2024. Tên này không phải đặt mới năm 2024: Wikipedia tiếng Việt dùng “vùng Bạch Ngọc” để chỉ chung ba xã Ngọc Sơn, Lam Sơn, Bồi Sơn trong mùa lễ hội đền Quả, và gọi Lam Sơn là “trung tâm của Bạch Ngọc xưa”. Bài huyện Đô Lương cũng xếp “Bạch Ngọc” vào danh sách tên đất, tên làng tượng trưng cho truyền thống hiếu học, cạnh Văn Khuê, Văn Lâm, Văn Tràng, Rú Bút, Hòn Nghiên.

Phân tích Hán Việt: bạch là chữ 白 — trắng, trong sạch, sáng rõ; ngọc là chữ 玉 — ngọc, đá quý, thường dùng để ví vật quý, người tài. 白玉 là “ngọc trắng”, hình ảnh của sự thanh khiết, quý giá. Các nguồn đã tra không chép chữ Hán của tên vùng, nhưng bạch ngọc là cặp chữ phổ biến và ít khả năng khác nghĩa, nên hộp thông tin ghi “thường hiểu”.

Lịch sử tên: vùng này xưa có tên Bạch Đường: Wikipedia ghi làng Mươn ở xã Bạch Đường (nay thuộc Ngọc Sơn) được khai mở từ thời Lý, sau phát triển thành làng Phúc Yên thời Hậu Lê; bài huyện Yên Thành chép Lý Nhật Quang đặt trị sở Nghệ An “tại Mượu xã Bạch Đường”. Tên xã Ngọc Sơn và Lam Sơn (sau 1945) lần lượt nhập thành Bạch Ngọc (2024), rồi mở rộng thêm Bồi Sơn, Giang Sơn Đông, Giang Sơn Tây (2025).

Trùng tên: tỉnh Tuyên Quang cũng có xã Bạch Ngọc; khi viết địa chỉ nên ghi kèm “tỉnh Nghệ An”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Lương Sơn và Vân Du ở phía đông; Đô Lương và Yên Xuân ở phía nam; Anh Sơn Đông và Nghĩa Hạnh ở phía tây; Tân Kỳ ở phía bắc.

Sông Lam chảy vào vùng Đô Lương cũ từ Ngọc Sơn. Wikipedia mô tả Ngọc Sơn là vùng đồi núi xen đồng bằng dọc bờ sông, nước tưới thuận lợi với kênh mương đã bê tông hóa; Lam Sơn nằm ở tả ngạn, được bao bọc bởi đồi núi và dòng sông nên dễ phòng thủ — trong kháng chiến chống Mỹ, nhiều cơ quan quan trọng từng sơ tán về đây. Ngọn Rú Quả (Quả Sơn) ở Bồi Sơn là điểm cao cảnh quan của xã; đập Khe Ngầm (Lam Sơn) được kể trong danh sách thắng cảnh của huyện.

Lịch sử

Theo Wikipedia, sau khi nhà Lý cai quản Nghệ An, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang — con trai thứ tám của Lý Thái Tổ — được thờ ở Rú Quả; đền Quả Sơn được công nhận di tích lịch sử quốc gia năm 1999. Đình Phúc Yên (làng Phúc Yên, Ngọc Sơn cũ) dựng năm 1812 đời Gia Long, cũng thờ Lý Nhật Quang; thời phong trào Văn Thân, Cần Vương, làng có người theo nghĩa quân Trần Tấn, Đặng Như Mai, và trong hai cuộc kháng chiến đình là cơ sở cách mạng.

Các mốc hành chính:

• 1963: Bồi Sơn, Giang Sơn, Lam Sơn, Ngọc Sơn có trong danh sách 32 xã của huyện Đô Lương khi tách khỏi Anh Sơn.
• Ngày 2/4/2007: chia Giang Sơn thành Giang Sơn Đông và Giang Sơn Tây.
• Ngày 1/12/2024: Ngọc Sơn (4,13 km², 3.559 người) và Lam Sơn (19,04 km², 6.786 người) hợp thành xã Bạch Ngọc.
• Ngày 16/6/2025: Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 nhập Bồi Sơn, Giang Sơn Đông, Giang Sơn Tây, Bạch Ngọc thành xã Bạch Ngọc.

Dân cư và xã hội

Xã có 29.021 người, chủ yếu người Kinh, sống ở các làng ven sông và chân đồi. Wikipedia nhắc Lam Sơn với các dòng họ lớn như họ Lê Văn, họ Cao Tiến và nhiều người học hành đỗ đạt. Đời sống tín ngưỡng xoay quanh đền Quả Sơn, các đình làng và nhà thờ họ; một bộ phận dân cư theo Công giáo như ở nhiều nơi trong vùng Đô Lương.

Mỗi xã cũ có trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế; số liệu riêng của xã mới chưa được công bố trong nguồn đã tra.

Kinh tế

Nông nghiệp ven sông Lam (lúa, ngô, lạc, rau màu trên bãi bồi) kết hợp kinh tế đồi rừng. Wikipedia nhắc khu du lịch nước khoáng nóng Giang Sơn Tây trong danh sách thắng cảnh của huyện Đô Lương. Quốc lộ 15A đi qua vùng Giang Sơn Đông, tạo trục giao thương về phía Tân Kỳ và về trung tâm Đô Lương.

Lễ hội đền Quả thu hút đông khách thập phương, kéo theo dịch vụ theo mùa. Số liệu sản xuất của xã mới chưa có trong nguồn chính thức đã tra.

Văn hóa

Lễ hội đền Quả theo Wikipedia tổ chức hai năm một lần vào năm chẵn, trong ba ngày 19–21 tháng Giêng âm lịch, lan khắp vùng Bạch Ngọc (Ngọc Sơn, Lam Sơn, Bồi Sơn). Tâm điểm là lễ rước kiệu Uy Minh Vương từ đền Quả Sơn về chùa Bà Bụt (Tiên Tích tự) để tạ ơn, kèm nghi thức rước thuyền rồng mô phỏng thuyền chiến xưa. Chùa Bà Bụt xưa rộng tới 10 mẫu, nay chỉ còn ngôi Tam bảo; trang xã ghi chùa là di tích cấp quốc gia, còn trang huyện xếp vào danh sách cấp tỉnh — hai nguồn chưa thống nhất.

Lam Sơn còn có đình Phúc Hậu (cấp tỉnh), đình Nhân Trung, đình Trạc Thanh. Đình Phúc Yên có bái đình 5 gian, 24 cột gỗ lim, vì kèo chữ Đinh, hậu cung chạm “lưỡng long chầu nguyệt”, hoành phi “Thượng hạ tôn ti, phi lễ bất định”.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi “…, xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An”. Trụ sở xã đặt ở khu trụ sở các xã Bạch Ngọc, Giang Sơn Tây cũ; thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Bạch Ngọc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bạch Ngọc được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đô Lương trước đây

• Xã Bạch Hà 39.332
• Xã Đô Lương 61.960
• Xã Lương Sơn 26.494
• Xã Thuần Trung 40.317
• Xã Văn Hiến 39.144