Xã Vân Tụ

Tổng quan

Quê của Đình nguyên Thám hoa Phan Thúc Trực — người đầu tiên của Nghệ An đỗ thủ khoa thi Đình triều Nguyễn — nay là xã Vân Tụ ở phía nam vùng Yên Thành cũ, tỉnh Nghệ An. Xã gồm ba xã cũ Liên Thành, Mỹ Thành và Vân Tụ; trụ sở đặt tại trụ sở xã Vân Tụ cũ.

Diện tích 48,73 km², dân số 43.922 người, mật độ khoảng 900 người/km². Đây là đầu mối phía nam của vùng Yên Thành: quốc lộ 7A và quốc lộ 7B (tỉnh lộ 538 cũ) đều chạy tới địa bàn xã.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới kế thừa tên xã Vân Tụ — một trong ba đơn vị hợp thành. Xã Vân Tụ ấy chỉ mới lập ngày 1/12/2024, do hợp nhất hai xã Khánh Thành và Công Thành; khi đó tỉnh đã chọn khôi phục một tên lịch sử thay vì giữ tên “… Thành”. Theo Wikipedia tiếng Việt, đầu thời Nguyễn huyện Đông Thành có bảy tổng, trong đó có tổng Vân Tụ; sau khi chia huyện, Vân Tụ là một trong năm tổng của huyện Yên Thành (1898–1945). Bài Wikipedia về Phan Thúc Trực ghi ông người làng Phú Ninh, tổng Vân Tụ, và nhắc “làng Vân Tụ” cùng cánh đồng của làng — tức Vân Tụ vừa là tên tổng vừa là tên làng.

Phân tích Hán Việt: vân thường là 雲 — mây; tụ thường là 聚 — họp lại, tụ hội. 雲聚 là “mây tụ”, một hình ảnh đẹp thường dùng để chỉ nơi đông đúc, sum vầy. Các nguồn đã tra không chép chữ Hán của tên tổng, nên hộp thông tin ghi “thường hiểu”.

Lịch sử tên: tổng Vân Tụ (thời Nguyễn) → bị thay bởi các xã “… Thành” sau năm 1945 → xã Vân Tụ (1/12/2024) → xã Vân Tụ mở rộng (1/7/2025). Trong vùng Yên Thành, chữ Vân còn có trong tên tổng Vân Hội lập năm 1898.

Trùng tên: theo danh mục sau sắp xếp, Vân Tụ là tên duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Hợp Minh ở phía đông; Văn Hiến ở phía nam; Vân Du, Văn Hiến và Bạch Hà ở phía tây; Quan Thành ở phía bắc.

Địa bàn là đồng bằng lúa xen bàu trũng, phía nam và tây chuyển lên đồi giáp Đô Lương. Bài Wikipedia về Phan Thúc Trực kể đến sông Cẩm Giàng (được ghi là ngọn sông Bùng) chảy qua vùng Khánh Thành, cùng các bàu Liên Trì, Mậu Long — tên bàu Liên Trì nay còn trong tên xóm Liên Trì của Liên Thành cũ. Theo kênh Vách Bắc, kênh Vách Nam, nước úng của vùng Yên Thành được tiêu về sông Bùng.

Lịch sử

Theo Wikipedia tiếng Việt, cánh đồng làng Vân Tụ thời Phan Thúc Trực (1808–1852) thường bị nước mặn từ sông Cẩm Giàng tràn vào khi triều lên; ông cùng dân làng khai hoang, tháo nước mặn, đắp đê, đắp đập để nước từ bàu Liên Trì, Mậu Long rửa phèn mặn. Ông hướng dẫn đắp thêm một con đê phía trong lòng sông, trồng cây cừa, lộc vừng, gội để giữ đất — dân gọi là “bờ hàn”. Ông cũng đem giống lúa từ Thanh Hóa về, trong đó có giống nếp Rồng được dân Khánh Thành lưu truyền.

Các mốc hành chính, theo Wikipedia:

• Sau Cách mạng Tháng Tám: Công Thành, Khánh Thành, Liên Thành, Lý Thành là xã của huyện Yên Thành.
• Ngày 15/9/1969: lập xã Mỹ Thành trên một phần xã Công Thành.
• Ngày 1/12/2024: Khánh Thành và Công Thành hợp nhất thành xã Vân Tụ; Lý Thành sáp nhập vào Liên Thành.
• Ngày 16/6/2025: Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 nhập Liên Thành, Mỹ Thành, Vân Tụ thành xã Vân Tụ, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Gần 44 nghìn người sống trong các làng đồng bằng, chủ yếu người Kinh. Truyền thống khoa bảng là niềm tự hào được nhắc nhiều: theo Wikipedia, dòng họ Phan Thúc Trực có bảy đời đăng khoa. Wikipedia (bài huyện) cũng ghi PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, nguyên Tổng giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, quê xóm Liên Trì, xã Liên Thành.

Tín ngưỡng gồm thờ tổ tiên, thành hoàng làng và Phật giáo; bài Wikipedia về Phan Thúc Trực nhắc chùa Non Nước ở xóm Tiên Khánh (Khánh Thành cũ), bên sông Cẩm Giàng, được ông vận động dân tu sửa. Một bộ phận dân cư theo Công giáo như nhiều nơi ở Yên Thành.

Kinh tế

Lúa nước là cây trồng chính trên các cánh đồng từng được cải tạo khỏi nước mặn, phèn chua từ thế kỷ XIX. Giống nếp Rồng gắn với tên Phan Thúc Trực là một sản vật được Wikipedia ghi là còn lưu truyền ở Khánh Thành. Bên cạnh là cây màu, chăn nuôi và dịch vụ dọc các quốc lộ.

Vị trí đầu mối của quốc lộ 7A, 7B tạo điều kiện cho buôn bán, vận tải. Như chung vùng Yên Thành, lao động đi làm ăn xa đóng góp vào thu nhập hộ. Số liệu sản xuất riêng của xã mới chưa có trong nguồn chính thức đã tra.

Văn hóa

Sau khi Phan Thúc Trực mất (1852), dân làng Vân Tụ dựng đền thờ và tôn ông làm thành hoàng làng, theo Wikipedia. Ông để lại các bộ sách Quốc sử di biên, Diễn Châu phủ chí, Diễn Châu Đông Thành huyện thông chí và nhiều tập thơ văn Cẩm Đình; vua Tự Đức truy tặng bốn chữ “Học cao hạnh thuần”.

Wikipedia (trang xã) còn nêu đình Trụ Thạch thờ Cao Các, tướng nhà Đinh có công dẹp loạn và đánh quân Chiêm, phối thờ thần Cao Sơn và Bạch Y công chúa; đình có kiến trúc kiểu “chuôi vồ” (bái đình, hậu cung) và còn lưu 11 đạo sắc phong triều Lê, Nguyễn.

Giao thông

Theo Wikipedia, quốc lộ 7A qua vùng Yên Thành cũ từ Vĩnh Thành đến Mỹ Thành; tỉnh lộ 538 — nay là quốc lộ 7B — chạy khoảng 15 km từ vùng Đông Thành đến Vân Tụ, nối quốc lộ 7A với quốc lộ 1.

Bản đồ Xã Vân Tụ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Vân Tụ được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Yên Thành trước đây

• Xã Bình Minh 37.031
• Xã Đông Thành 46.116
• Xã Giai Lạc 35.783
• Xã Hợp Minh 46.942
• Xã Quan Thành 29.973
• Xã Quang Đồng 22.364
• Xã Vân Du 25.868
• Xã Yên Thành 47.780