Xã Trực Ninh

Tổng quan

Khác với nhiều nơi lấy tên huyện cũ cho xã chứa huyện lỵ, xã Trực Ninh không nằm ở thị trấn Cổ Lễ (huyện lỵ cũ, nay là xã Cổ Lễ) mà ở vùng phía tây huyện, bên sông Ninh Cơ. Xã được lập ngày 1/7/2025 từ ba xã thuần nông Trực Thanh, Trực Hưng và Trực Nội.

Theo số liệu sắp xếp, xã rộng 17,26 km², dân số 18.453 người, mật độ khoảng 1.070 người/km² – thuộc nhóm xã có quy mô nhỏ nhất tỉnh Ninh Bình (theo Wikipedia đứng thứ 122/129 về dân số, 123/129 về diện tích). Trụ sở đặt trên Quốc lộ 21B. Tuyến cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng đi qua xã.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên huyện Trực Ninh. Theo Wikipedia, năm Minh Mạng thứ 14 (1833) huyện Nam Chân của phủ Thiên Trường được chia làm hai huyện Nam Chân và Chân Ninh; đến thời Thành Thái, Chân Ninh đổi thành Trực Ninh. Sau Cách mạng, các xã của huyện mang tiền tố "Trực": theo các bài Wikipedia về xã, ngày 15/10/1952 Ủy ban kháng chiến hành chính Liên khu III ra Quyết nghị 1108-TC/QN đổi tên nhiều xã trong huyện theo khuôn này. Ba xã Trực Thanh, Trực Hưng, Trực Nội đều mang tên như vậy.

Chữ Trực thường ghi là 直 – thẳng, ngay thẳng; chữ Ninh là 寧 – yên ổn. Trực Ninh đọc theo mặt chữ là "ngay thẳng và yên ổn". Chữ "Ninh" đã có từ tên Chân Ninh năm 1833; chưa tìm được văn bản giải thích vì sao chữ "Chân" được thay bằng "Trực".

Cần phân biệt xã Trực Ninh (từ 2025) với huyện Trực Ninh cũ – nay gồm bảy xã Cổ Lễ, Ninh Giang, Trực Ninh, Cát Thành, Quang Hưng, Minh Thái, Ninh Cường. Cả nước không có xã, phường nào khác tên Trực Ninh.

Địa lý

Xã nằm ở phía tây vùng Trực Ninh cũ, có sông Ninh Cơ chảy qua (theo Wikipedia). Xung quanh là các xã Quang Hưng, Minh Thái, Cát Thành cùng vùng Trực Ninh cũ và vùng Nam Ninh – Nam Trực cũ ở phía bắc. Theo bài Wikipedia về xã Minh Thái, Trực Ninh nằm ở phía bắc Minh Thái.

Địa hình đồng bằng phù sa bằng phẳng, mạng kênh mương dày đặc. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều, có mùa đông lạnh.

Lịch sử

Huyện Chân Ninh khi lập năm 1833 gồm các tổng Duyên Hưng Hạ, Kim Giả, Phương Để, Quần Lãng, Thần Khê, Trung Lao và tổng mới Ninh Nhất; thời Tự Đức có 7 tổng, 62 xã, thôn, trang; cuối thế kỷ XIX một số xã được cắt sang lập huyện Hải Hậu (1888) (theo Wikipedia). Thời Pháp thuộc, theo bài Wikipedia về xã Quang Hưng, một phần vùng này nằm trong xã Quỹ Đê; từ sau Cách mạng đến năm 1956 có xã Quang Hưng gồm cả Trực Hưng và Trực Khang.

Ngày 26/3/1968, huyện Trực Ninh nhập với Nam Trực thành huyện Nam Ninh; bảy xã phía nam sông Ninh Cơ chuyển sang huyện Hải Hậu. Ngày 26/2/1997, huyện Trực Ninh được tái lập (Nghị định 19-CP). Năm 2017, huyện được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới (Quyết định 196/QĐ-TTg ngày 9/2/2018).

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ Trực Thanh, Trực Nội, Trực Hưng thành xã Trực Ninh, thuộc tỉnh Ninh Bình; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Về cấp tỉnh, vùng này lần lượt thuộc tỉnh Nam Định, Nam Hà (từ 1965), Hà Nam Ninh (từ 1975), Nam Hà (từ 1991), Nam Định (từ 1997), và từ 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình.

Dân cư – xã hội

Xã có 18.453 người, chia thành 9 thôn theo Wikipedia: Hùng Tiến, Trực Thanh, Sa Đê, Trực Nội, Phú Hưng, Phú Thượng, Quý Đê, Tiền Phong, Thái Lăng.

Huyện Trực Ninh cũ có khoảng 45% dân số theo đạo Thiên Chúa (Wikipedia); các giáo xứ, nhà thờ cùng tồn tại với đình, chùa, đền. Trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế duy trì theo địa bàn ba xã cũ.

Kinh tế

Kinh tế xã chủ yếu là nông nghiệp: trồng lúa, rau màu, chăn nuôi. Danh sách làng nghề huyện Trực Ninh trên Wikipedia ghi Trực Thanh trước đây có nghề đan cót. Hiện nay, một bộ phận lao động làm việc ở các khu công nghiệp và đô thị trong vùng.

Quốc lộ 21B và tuyến cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng qua xã mở ra khả năng kết nối nhanh với trung tâm tỉnh và vùng ven biển. Huyện Trực Ninh cũ có các tuyến Quốc lộ 21, 21B, 37B, tỉnh lộ 490C, 487, 488B cùng đường thủy sông Hồng, sông Ninh Cơ (theo Wikipedia).

Văn hóa

Văn hóa xã là văn hóa làng đồng bằng Nam Định cũ: đình làng thờ thành hoàng, chùa, đền và nhà thờ của các giáo xứ, gắn với các lễ hội làng và các mùa lễ Công giáo. Các tên thôn Thái Lăng, Phú Thượng, Quý Đê, Sa Đê là những tên làng cũ còn được giữ.

Di tích lớn nhất của vùng Trực Ninh cũ là chùa Cổ Lễ (xã Cổ Lễ), di tích cấp quốc gia thờ thiền sư Nguyễn Minh Không, lễ hội từ 13 đến 16 tháng 9 âm lịch.

Giao thông

Quốc lộ 21B chạy qua xã – trụ sở Ủy ban nhân dân đặt ngay trên tuyến này – nối lên vùng Nam Trực cũ và xuống Liễu Đề, Hải Hậu. Theo Wikipedia, đường cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng cũng đi qua địa bàn. Sông Ninh Cơ là tuyến đường thủy nối sông Hồng với cửa Lạch Giang.

Hành chính

Địa chỉ mới viết: "…, xã Trực Ninh, tỉnh Ninh Bình". Ủy ban nhân dân xã đặt trên Quốc lộ 21B; người dân ba xã cũ Trực Thanh, Trực Hưng, Trực Nội làm thủ tục tại bộ phận một cửa của xã.

Bản đồ Xã Trực Ninh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Trực Ninh được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Trực Ninh trước đây

• Xã Cát Thành 39.035
• Xã Cổ Lễ 40.163
• Xã Minh Thái 33.330
• Xã Ninh Cường 32.887
• Xã Ninh Giang 38.745
• Xã Quang Hưng 20.701