Hiền Lương là xã thuộc tỉnh Phú Thọ, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Hiền Lương và Xuân Áng của huyện Hạ Hòa cũ, giáp tỉnh Lào Cai. Diện tích 81,39 km², dân số 22.337 người; nơi có đền Mẫu Âu Cơ, di tích lịch sử – văn hóa quốc gia.
Tổng quan
Hiền Lương là xã ở hữu ngạn sông Thao, phía tây bắc tỉnh Phú Thọ, nơi đồi núi Hạ Hòa cũ tiếp giáp vùng Trấn Yên – Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai). Xã rộng 81,39 km², có 22.337 người, mật độ khoảng 274 người/km². Trụ sở đặt tại khu 10, trụ sở UBND xã Xuân Áng cũ. Tuyến cao tốc Nội Bài – Lào Cai chạy qua xã.
Tên Hiền Lương gắn liền với đền Mẫu Âu Cơ — nơi thờ Mẹ Âu Cơ, được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia năm 1991; tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và tượng Mẫu Âu Cơ là bảo vật quốc gia. Bên cạnh đó, xã có chiến khu cách mạng Vần – Hiền Lương, đầm Vân Hội, khu sinh thái Ao Giời – Suối Tiên và hồ Hàm Kỳ.
Lưu ý trùng tên cũ: trước năm 2025, tỉnh Hòa Bình cũng có xã Hiền Lương (huyện Đà Bắc), nay là một phần xã Đà Bắc. Xã Hiền Lương trong bài này là xã thuộc vùng Hạ Hòa cũ.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Hiền Lương, gắn với đền Mẫu Âu Cơ; tên Xuân Áng thôi là tên hành chính, dù trụ sở đặt ở Xuân Áng cũ.
Một tên có từ thời Lê. Theo Wikipedia tiếng Việt (bài Đền Mẫu Âu Cơ), vùng đất này xưa là trang Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, phủ Lâm Thao, trấn Sơn Tây; năm 1465 vua Lê Thánh Tông ban chiếu phong thần và giao cho dân xã Hiền Lương thờ phụng. Như vậy tên Hiền Lương đã tồn tại hơn năm thế kỷ và chưa từng đổi.
Phân tích Hán Việt. “Hiền lương” là một từ Hán Việt có trong từ điển: hiền lương — hiền lành và lương thiện. Hiền là 賢 (người có đức, có tài); lương là 良 (tốt, lành). Đây là cách hiểu theo từ ghép thông dụng; tư liệu đã tra chưa có ảnh sắc phong để đối chiếu chữ viết của tên trang.
Xuân Áng. Tên xã cũ phía tây; “xuân” là mùa xuân, “áng” có thể là chữ Nôm (áng mây, áng văn) — chưa xác định.
Trùng tên: trong danh mục mới không còn đơn vị cấp xã nào khác tên Hiền Lương. Tên này dễ gợi tới cầu Hiền Lương trên sông Bến Hải (Quảng Trị) — hai địa danh không liên quan.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Hiền Lương giáp Hạ Hòa và Đan Thượng ở phía đông; xã Việt Hồng (tỉnh Lào Cai) ở phía tây; Văn Lang và Sơn Lương ở phía nam; phường Âu Lâu (Lào Cai) ở phía bắc.
Đây là vùng đồi núi xen hồ đầm. Theo Báo Phú Thọ, đầm Vân Hội trải trên đất Phú Thọ và Lào Cai, dài gần 10 km, chỗ rộng nhất gần 2 km, khoảng 410 ha mặt nước với hàng chục đảo; các ngòi Vần, ngòi Lĩnh, ngòi Chanh, ngòi Hạ đưa nước từ rừng về hồ. Khu Ao Giời – Suối Tiên có hơn 30 thác lớn nhỏ phân tầng giữa rừng, gần núi Nả Là (xã Quân Khê cũ). Hồ Hàm Kỳ là một hồ nước giữa núi rừng.
Diện tích các xã cũ trước năm 2020 (Wikipedia): Hiền Lương 7,13 km², Quân Khê 21,41 km², Động Lâm 7,60 km², Xuân Áng 24,72 km², Lâm Lợi 9,30 km², Chuế Lưu 11,19 km².
Lịch sử
Thời phong kiến. Trang Hiền Lương thuộc huyện Hạ Hòa, phủ Lâm Thao, trấn Sơn Tây. Đền Mẫu Âu Cơ được triều Hậu Lê phong sắc, cho xây dựng (thế kỷ XV); nhà Nguyễn tiếp tục phong sắc ở thế kỷ XIX.
Chiến khu. Vùng Vần – Hiền Lương là một chiến khu cách mạng; Báo Phú Thọ xếp chiến khu này trong hệ thống di tích của xã, là nơi “lưu giữ những dấu ấn lịch sử có ý nghĩa”. Tư liệu đã tra chưa cho biết chi tiết các mốc hoạt động của chiến khu.
Hành chính hiện đại. Năm 1977, khi Hạ Hòa nhập vào huyện Sông Lô, mười xã hữu ngạn — trong đó có Hiền Lương, Quân Khê, Lâm Lợi, Xuân Áng, Chuế Lưu, Động Lâm — chuyển sang huyện Sông Thao; năm 1995 trở về huyện Hạ Hòa tái lập. Nghị quyết 828/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) nhập Động Lâm, Quân Khê vào xã Hiền Lương và nhập Lâm Lợi, Chuế Lưu vào xã Xuân Áng. Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp xã Hiền Lương và xã Xuân Áng thành xã Hiền Lương, hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư và xã hội
22.337 người sống trong 32 khu (theo Wikipedia: 13 khu của Hiền Lương cũ, 19 khu của Xuân Áng cũ). Mật độ thấp so với các xã ven sông phía đông vì phần lớn diện tích là đồi rừng và mặt nước. Cư dân chủ yếu là người Kinh.
Quanh đầm Vân Hội, theo Báo Phú Thọ, một thôn có gần 100 hộ sống ven đầm, nhiều hộ nuôi cá lồng và trồng cây nguyên liệu trên gò đồi. Trường học, trạm y tế cơ sở kế thừa từ hai xã cũ; năm 2025 xã được trang bị kiosk thông minh phục vụ thủ tục hành chính (Báo Phú Thọ).
Kinh tế
Kinh tế gồm ba mảng: rừng trồng (keo, bạch đàn trên đồi), thủy sản (cá lồng ở đầm Vân Hội — cá lăng, trắm cỏ) và nông nghiệp lúa, chè ở thung lũng. Danh sách làng nghề huyện Hạ Hòa cũ (Wikipedia) ghi nghề làm bánh cuốn Lâm Lợi, nay thuộc Hiền Lương.
Du lịch là hướng tỉnh đặt nhiều kỳ vọng: theo Báo Phú Thọ, đã có quy hoạch 1/2.000 cho các dự án Khu du lịch, dịch vụ thể thao và nhà ở sinh thái Ao Giời – Suối Tiên, Khu đô thị nghỉ dưỡng và du lịch văn hóa sinh thái Hiền Lương, khu dân cư kết hợp sân golf Hàm Kỳ; tuy vậy tới cuối năm 2026 tiến độ triển khai còn chậm và dịch vụ lưu trú quanh đầm gần như chưa hình thành.
Văn hóa
Đền Mẫu Âu Cơ. Theo truyền thuyết được Wikipedia dẫn, Mẹ Âu Cơ từng đến trang Hiền Lương, dạy dân khai hoang, cấy lúa, trồng dâu nuôi tằm, dệt vải, và hóa ở đây vào ngày 25 tháng Chạp. Dân làng dựng miếu thờ; năm 1465 vua Lê Thánh Tông cho xây thành đền. Khu đền rộng khoảng 200 × 150 m, có tường bao, lưu giữ tượng Âu Cơ, tượng Đức Ông và nhiều đồ thờ cổ. Đền được công nhận di tích lịch sử – văn hóa quốc gia ngày 3/8/1991; ngày 23/1/2017 tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội. Chính hội là ngày Tiên giáng mùng 7 tháng Giêng, kéo dài từ mùng 7 đến mùng 9: tế Thành hoàng ở đình, rước kiệu từ đình vào đền, dâng 100 bánh ngọt, 100 phẩm oản; ngoài đền có đu tiên, cờ người, chọi gà, tổ tôm. Dân gian có câu “Mùng bảy trong tiết tháng Giêng / Dân Hiền lễ tế trống chiêng vang trời”. Các ngày lễ khác: 11–12 tháng Hai, 12 tháng Ba, 13 tháng Tám và ngày Tiên thăng 25 tháng Chạp. Năm 2026, xã khai mạc lễ hội từ mùng 6 Tết với thi gói, nấu bánh chưng, giã bánh giầy (Báo Phú Thọ).
Du lịch
Ngoài đền Mẫu Âu Cơ, du khách có thể kết hợp tham quan đầm Vân Hội, khu Ao Giời – Suối Tiên, hồ Hàm Kỳ và chiến khu Vần – Hiền Lương. Xã nằm trên trục cao tốc Nội Bài – Lào Cai nên đi lại từ Hà Nội thuận tiện; theo Báo Phú Thọ, mùa Tết và lễ hội năm 2026 đền Mẫu Âu Cơ đón trên 300 nghìn lượt khách.
Bản đồ Xã Hiền Lương
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Hiền Lương được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Hiền Lương | Huyện Hạ Hòa | Tỉnh Phú Thọ | toàn bộ |
| Xã Xuân Áng | Huyện Hạ Hòa | Tỉnh Phú Thọ | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Hiền Lương mới gồm những xã cũ nào?
Gồm xã Hiền Lương và xã Xuân Áng của huyện Hạ Hòa cũ, theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15, từ 1/7/2025.
Tên Hiền Lương có nghĩa là gì?
Hiền lương (賢良) là từ Hán Việt nghĩa là hiền lành và lương thiện. Tên có từ thời Lê (trang Hiền Lương).
Đền Mẫu Âu Cơ ở đâu?
Ở xã Hiền Lương (vùng Hạ Hòa cũ), tỉnh Phú Thọ. Đền là di tích lịch sử – văn hóa quốc gia từ năm 1991.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ diễn ra khi nào?
Chính hội là ngày Tiên giáng mùng 7 tháng Giêng âm lịch, kéo dài từ mùng 7 đến mùng 9.
Diện tích và dân số xã Hiền Lương?
81,39 km² và 22.337 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Hạ Hòa trước đây
- Xã Đan Thượng 28.838
- Xã Hạ Hòa 21.779
- Xã Văn Lang 17.949
- Xã Vĩnh Chân 17.173
- Xã Yên Kỳ 20.973
← Toàn bộ 148 xã, phường của Phú Thọ Tra tên xã cũ → mới