Xã Hiền Quan

Tổng quan

Hiền Quan là xã phía bắc vùng Tam Nông cũ, tỉnh Phú Thọ. Điểm đặc biệt về địa thế: theo Wikipedia tiếng Việt, ba phía bắc, tây và đông của xã đều lấy sông Hồng (sông Thao) làm ranh giới — đối diện là các phường Phong Châu, Âu Cơ của vùng thị xã Phú Thọ cũ và các xã Liên Minh, Xuân Lũng, Lâm Thao. Xã rộng 31,38 km², có 27.476 người, mật độ khoảng 876 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở xã Bắc Sơn cũ.

Hiền Quan nổi tiếng với hai di sản dân gian: hội Phết Hiền Quan — lễ hội thượng võ tranh quả phết ngày 13 tháng Giêng — và hát Ghẹo của làng Nam Cường. Theo Wikipedia, trên địa bàn xã có 11 lễ hội truyền thống.

Về kinh tế, xã đang chuyển mạnh sang công nghiệp với Khu công nghiệp Bắc Sơn 200 ha và khu logistics 70 ha; làng mộc Minh Đức là làng nghề lâu năm của vùng.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Hiền Quan — tên gắn với hội Phết nổi tiếng, dù trụ sở đặt ở Bắc Sơn cũ. Tên Thanh Uyên và Bắc Sơn thôi là tên hành chính.

Tên Hiền trong các thôn. Từ 1/7/2026, theo Wikipedia, các khu của Hiền Quan cũ được sắp lại thành các thôn Hiền Trung, Hiền Đông, Giữa Hiền, Hiền Bắc, Hiền Tây, Lũng Hiền, Hiền Nam — cho thấy yếu tố “Hiền” là gốc của cả cụm làng cũ.

Phân tích Hán Việt — ở mức khả năng. Hiền trong địa danh thường là 賢 — người có đức có tài. Âm quan có nhiều chữ khác nghĩa: 官 (quan lại), 關 (cửa ải), 觀 (xem, quán)… Tư liệu đã tra không cho biết chữ nào được dùng trong tên làng, nên nghĩa trọn vẹn của tên chưa xác định.

Hai tên đã thôi dùng. Bắc Sơn là tên đặt năm 2020 cho xã hợp từ Vực Trường, Hương Nha, Xuân Quang. Thanh Uyên là tên xã cũ có làng Nam Cường, quê hát Ghẹo.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Hiền Quan.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp phường Phong Châu ở phía bắc, phường Âu Cơ và xã Liên Minh ở phía tây, xã Xuân Lũng và Lâm Thao ở phía đông — đều qua sông Hồng; phía nam giáp xã Vạn Xuân.

Địa hình gồm bãi bồi, đồng ruộng ven sông và đồi gò thấp ở phía nam. Vị trí bị sông bao ba mặt khiến xã chịu ảnh hưởng trực tiếp của lũ và xói lở bờ; năm 2025 Báo Phú Thọ đưa tin sạt lở nghiêm trọng ven sông tại Hiền Quan và Tam Nông. Theo Báo Phú Thọ, vụ mùa 2026 xã có khoảng 359 ha lúa, trong đó 100 ha được phun thuốc bảo vệ thực vật bằng máy bay không người lái.

Diện tích các xã cũ năm 2018 (Wikipedia): Vực Trường 4,59 km², Xuân Quang 6,51 km², Hương Nha 4,31 km².

Lịch sử

Thanh Uyên, Hiền Quan, Vực Trường, Hương Nha, Xuân Quang đều có tên trong danh sách 19 xã của huyện Tam Nông sau năm 1975 (Wikipedia). Năm 1977 Tam Nông nhập với Thanh Thủy thành huyện Tam Thanh; ngày 24/7/1999, Nghị định 59/1999/NĐ-CP chia Tam Thanh, tái lập huyện Tam Nông.

Nghị quyết 828/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) hợp Hương Nha, Xuân Quang, Vực Trường thành xã Bắc Sơn. Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp các xã Thanh Uyên, Bắc Sơn và Hiền Quan thành xã Hiền Quan, hoạt động từ 1/7/2025. Ngày 1/7/2026, theo Wikipedia, xã sắp xếp 41 khu dân cư thành 24 thôn.

Dân cư và xã hội

27.476 người, từ 1/7/2026 sống trong 24 thôn, phần lớn giữ tên làng cổ: Bình Lỗ, Xuân Quang, Nội Quang, Hương Nha, Vực Trường, Thu Trường, Gia Dụ (vùng Bắc Sơn cũ); các thôn mang chữ “Hiền” (vùng Hiền Quan cũ); Gia Áo, Minh Đức, Thanh Uyên, Minh Thái, Nam Cường (vùng Thanh Uyên cũ). Cư dân chủ yếu là người Kinh.

Theo Wikipedia, tất cả trường học trên địa bàn đã đạt chuẩn quốc gia và toàn bộ dân số dùng nước sạch (số liệu tổng kết nhiệm kỳ 2020–2025 của xã).

Kinh tế

Công nghiệp – logistics. Theo đề án phát triển công nghiệp của xã (Wikipedia), các dự án động lực gồm Khu công nghiệp Bắc Sơn 200 ha và khu logistics 70 ha; xã đề xuất bổ sung Cụm công nghiệp Thanh Uyên 68 ha và Cụm công nghiệp Hiền Quan 72 ha, đồng thời đặt mục tiêu xử lý ô nhiễm ở làng nghề, nhất là làng mộc Minh Đức (Thanh Uyên cũ). Báo Phú Thọ ghi năm 2026 xã triển khai giải phóng mặt bằng cho tám dự án.

Nghề truyền thống. Danh sách làng nghề huyện Tam Nông cũ (Wikipedia) còn ghi nghề sản xuất sơn ta ở Xuân Quang (nay thuộc Hiền Quan).

Nông nghiệp. Lúa ven sông, chuối, nấm (phôi nấm, nấm sò, linh chi tại Hợp tác xã nông nghiệp công nghệ cao Biogold), chăn nuôi dúi, gà gia trại — các mô hình được Báo Phú Thọ nêu là hướng đi hàng hóa giai đoạn 2026–2030.

Văn hóa

Hội Phết Hiền Quan diễn ra ngày 12–13 tháng Giêng âm lịch, chính hội ngày 13, tôn vinh tinh thần thượng võ và tưởng nhớ hai vị thành hoàng: Thiều Hoa công chúa — nữ tướng thời Hai Bà Trưng — và Mộc Trang đại vương thời Đinh, người có công dẹp loạn 12 sứ quân (theo Wikipedia). Trò chính là tranh cướp quả phết giữa đông người.

Hát Ghẹo Nam Cường. Theo Báo Phú Thọ, hát Ghẹo gắn với tích dựng lại đình Nam Cường thờ nữ tướng Xuân Nương: trai làng lên rừng Thục Luyện (Thanh Sơn) lấy gỗ, kết bè thả sông; bè mắc ở thác, trai gái Nam Cường và người Mường vừa đẩy vừa hát đối thì bè mới qua — từ đó thác gọi là “thác Đôi Ta”, lối hát gọi là hát Ghẹo hay “Ghẹo nước nghĩa”, hát giữa các làng kết nghĩa, xưng “anh”, “chị”. Hát Ghẹo diễn ra ở hội làng Nam Cường tháng Giêng.

Mười một lễ hội (Wikipedia): đền Hoàng Bà, đền Chiền – đền Mủi, đền chùa Nam Cường, đền Chẹo, đình Gia Áo (Thanh Uyên cũ); đình Thu Trường, đình Gia Dụ (Vực Trường cũ); đền Xuân Quang; đình, đền, miếu Hạ Hương Nha; và hội Phết.

Bản đồ Xã Hiền Quan

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hiền Quan được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tam Nông trước đây

• Xã Tam Nông 26.412
• Xã Thọ Văn 15.281
• Xã Vạn Xuân 31.353