Xã Hoàng An

Tổng quan

Hoàng An là xã ở phía tây vùng Tam Dương cũ, thuộc tỉnh Phú Thọ, nằm giữa vùng đồi trung du Tam Dương và vùng đồng bằng Vĩnh Tường. Xã gồm ba xã cũ Hoàng Đan, Hoàng Lâu, An Hòa; nổi bật là phố Hoàng Đan – theo Wikipedia tiếng Việt là dãy phố dài và đông đúc nhất khu vực Tam Dương cũ, chỉ sau trục phố của xã Tam Dương.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 20,8 km² – nhỏ nhất trong bốn xã kế thừa huyện Tam Dương – dân số 26.000 người, mật độ khoảng 1.250 người/km². Các xã cùng gốc huyện là Tam Dương, Tam Dương Bắc và Hội Thịnh.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: Hoàng An là tên ghép: chữ Hoàng là chữ chung của hai xã Hoàng Đan và Hoàng Lâu, chữ An lấy từ xã An Hòa. Trong dự thảo của tỉnh Vĩnh Phúc, đơn vị này tạm gọi là “xã Tam Dương 2”; tháng 4/2025 tỉnh đổi thành Hoàng An khi thay các tên đánh số bằng tên gắn với địa phương. Lối ghép chữ từ tên các đơn vị cũ đã quen ở vùng này từ sau 1945, khi nhiều xã ở huyện Lập Thạch láng giềng được đặt tên bằng cách ghép chữ của các thôn hợp nhất.

Phân tích Hán Việt: âm hoàng có nhiều chữ: 黃 (màu vàng), 皇 (vua, lớn lao)… An thường là 安 – yên ổn. Vì Hoàng An là tên ghép từ chữ đầu, chữ cuối của các tên cũ, chữ Hán phụ thuộc vào cách viết gốc của Hoàng Đan, Hoàng Lâu, An Hòa – điều chưa tra được – nên trường chữ Hán để trống. Nếu đọc theo nghĩa phổ biến, “Hoàng An” có thể hiểu là “vàng (hoặc lớn) và yên ổn”, nhưng đó chỉ là nghĩa mặt chữ của tên ghép.

Trùng tên: sau sắp xếp năm 2025, Hoàng An là tên xã duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Tam Dương Bắc ở phía bắc, Vĩnh An ở phía nam, Liên Hòa và Tiên Lữ ở phía tây, Tam Dương và Hội Thịnh ở phía đông.

Địa hình chuyển tiếp: phía bắc là đồi thấp trung du (các thôn ven đồi như Bắc 1, Bắc 2, thôn Vàng, thôn Đông), phía nam thấp dần về đồng ruộng giáp vùng Vĩnh Tường. Phía tây vùng Tam Dương có sông Phó Đáy chảy qua. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, trung bình 22–23 °C.

Do nằm ở rìa tây của vùng đồi Tam Dương, đồng ruộng của xã đón nước từ các khe đồi phía bắc chảy xuống; mùa mưa ruộng trũng dễ ngập, mùa khô vùng đồi thiếu nước tưới – đặc điểm chung của dải chuyển tiếp trung du – đồng bằng ở Vĩnh Phúc cũ.

Lịch sử

Thời Nguyễn, vùng đất của xã thuộc huyện Tam Dương, một huyện trung du phía bắc sông Hồng. Năm 1899, khi thực dân Pháp lập tỉnh Vĩnh Yên gồm phủ Vĩnh Tường và các huyện Yên Lạc, Lập Thạch, Tam Dương, Bình Xuyên, tỉnh lỵ được đặt ở Tích Sơn thuộc huyện Tam Dương – nay là phường Vĩnh Yên. Từ năm 1950 huyện thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, từ 1968 thuộc tỉnh Vĩnh Phú.

Hoàng Đan, Hoàng Lâu, An Hòa là ba xã của huyện Tam Dương. Sau năm 1975 chúng có tên trong danh sách 19 xã của huyện thuộc tỉnh Vĩnh Phú; từ 1977 đến 1998 thuộc huyện Tam Đảo cũ; ngày 9/6/1998 trở lại huyện Tam Dương tái lập. Năm 2003, một phần xã An Hòa (cùng một phần Đạo Tú và toàn bộ xã Hợp Hòa) được dùng để lập thị trấn Hợp Hòa – huyện lỵ Tam Dương.

Theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15, xã Hoàng An gồm toàn bộ ba xã Hoàng Đan, Hoàng Lâu và An Hòa. Cùng ngày 1/7/2025, cấp huyện chấm dứt hoạt động và tỉnh Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ.

Dân cư – xã hội

Tròn 26.000 dân, phần đông sống dọc phố Hoàng Đan và các trục đường liên xã. Theo Wikipedia tiếng Việt, riêng hai bên phố Hoàng Đan có khoảng 7.000 người – khu dân cư đông nhất của xã, chưa kể các thôn lẻ tách biệt như thôn Vàng, thôn Đông và phần dân ven đồi của thôn Bắc 1, Bắc 2. Mật độ 1.250 người/km² cao hơn hẳn các xã đồi phía bắc.

Đời sống làng xã còn giữ các lễ tục cổ; Wikipedia ghi xã có lễ hội chạy cày tổ chức năm năm một lần – một nghi lễ nông nghiệp đầu năm.

Kinh tế

Phố Hoàng Đan là trung tâm buôn bán của vùng phía tây Tam Dương cũ, với chợ, cửa hàng, dịch vụ dọc đường. Ở các thôn, nông nghiệp vẫn chiếm phần lớn: lúa, rau màu, hoa quả, dứa như mô tả chung về huyện Tam Dương. Nhờ có đường xuyên Á Hà Nội – Lào Cai (cao tốc Nội Bài – Lào Cai) đi qua, xã thuận lợi trong vận chuyển nông sản và đi lại tới các khu công nghiệp.

Văn hóa

Các làng Hoàng Đan, Hoàng Lâu, An Hòa giữ đình, chùa, miếu và hội làng theo nếp trung du Vĩnh Phúc. Lễ hội chạy cày năm năm một lần là nét riêng được Wikipedia tiếng Việt nhắc tên; các vùng lân cận có hội Đúc Bụt (Đồng Tĩnh, nay thuộc xã Tam Dương Bắc) và hội vật làng (xã Hội Thịnh).

Giao thông

Xã có các tuyến đường liên xã, liên vùng đi qua và đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai chạy qua địa bàn. Quốc lộ 2C, nối Vĩnh Yên với vùng Lập Thạch, Tuyên Quang, đi qua vùng Tam Dương cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Hoàng An, tỉnh Phú Thọ”. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Hoàng An

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hoàng An được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tam Dương trước đây

• Xã Hội Thịnh 37.115
• Xã Tam Dương 47.936
• Xã Tam Dương Bắc 37.284