Xã Tam Dương Bắc

Tổng quan

Tam Dương Bắc là xã nằm dưới sườn tây nam dãy Tam Đảo, thuộc tỉnh Phú Thọ, ghép từ hai huyện cũ: Đồng Tĩnh, Hoàng Hoa của huyện Tam Dương và Tam Quan của huyện Tam Đảo. Trên đất Tam Quan có đền Trình – ngôi đền nằm trên đường hành hương vào khu di tích Quốc mẫu Tây Thiên; như tên gọi, đây là nơi khách hành hương thường dừng lễ “trình” trước khi lên các đền phía trên.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 45,8 km² – rộng nhất trong bốn xã kế thừa huyện Tam Dương – dân số 37.284 người, mật độ khoảng 814 người/km². Phía đông xã giáp tỉnh Thái Nguyên. Các xã cùng gốc huyện Tam Dương là Tam Dương, Hoàng An và Hội Thịnh.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: đây là tên đặt theo vị trí – “phía bắc vùng Tam Dương”. Trong dự thảo của tỉnh Vĩnh Phúc, đơn vị này tạm gọi là “xã Tam Dương 3”; tháng 4/2025, khi thay tên đánh số, tỉnh chọn tên Tam Dương Bắc. Cách đặt này giữ lại tên huyện Tam Dương lần thứ hai (sau xã Tam Dương) và cho biết ngay vị trí của xã so với xã Tam Dương ở phía nam.

Phân tích Hán Việt: Tam Dương thường hiểu là 三陽 (三 ba, 陽 dương – phía có nắng); Bắc là 北 – phương bắc. Chữ Hán của tên huyện Tam Dương chưa được văn bản nào khẳng định, nên đây là cách hiểu thường gặp.

Tên ba xã cũ: Tam Quan ra đời năm 1946 khi các làng nhỏ của tổng Quan Ngoại hợp thành xã lớn; tổng này gồm các xã Quan Nội, Quan Ngoại, Quan Đình, Đông Lộ, Sơn Đình, Đại Điền và các ấp Nhân Lý, Đồng Bùa, Suối Đùm, Đồng Hội, Sơn Thanh (theo Wikipedia tiếng Việt). Ba làng có chữ “Quan” (Quan Nội, Quan Ngoại, Quan Đình) trùng với chữ “Tam Quan”, nhưng chưa có nguồn khẳng định tên xã ghép theo lối này. Đồng Tĩnh, Hoàng Hoa từ nay là tên vùng.

Trùng tên: trên cả nước chỉ có một xã Tam Dương Bắc.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Đại Đình ở phía bắc; Tam Dương và Hoàng An ở phía nam; Tam Đảo và xã Quân Chu (Thái Nguyên) ở phía đông; Thái Hòa và Liên Hòa ở phía tây.

Địa hình nghiêng từ núi xuống đồi: phần đông bắc thuộc sườn dãy Tam Đảo, nằm trong vùng của Vườn quốc gia Tam Đảo; phần tây nam là đồi thấp, ruộng và hồ. Theo phân vùng khí hậu khu Tam Đảo, phần núi của xã thuộc tiểu vùng mát (nhiệt độ trung bình 18–19 °C, nhiều sương mù), phần thấp thuộc tiểu vùng 22–23 °C. Nhiều suối từ Tam Đảo chảy xuống, cấp nước cho các hồ chứa và đồng ruộng phía dưới.

Lịch sử

Trước 1945, vùng Tam Quan thuộc tổng Quan Ngoại, huyện Tam Dương; năm 1946 các làng nhỏ hợp thành xã Tam Quan. Đồng Tĩnh, Hoàng Hoa cũng là xã của huyện Tam Dương. Sau 1975 ba xã thuộc huyện Tam Dương (tỉnh Vĩnh Phú); 1977–1998 thuộc huyện Tam Đảo cũ; 1998 trở lại Tam Dương. Ngày 9/12/2003, theo Nghị định 153/2003/NĐ-CP, Tam Quan chuyển sang huyện Tam Đảo mới cùng Đại Đình, Hồ Sơn, Hợp Châu, còn Đồng Tĩnh, Hoàng Hoa ở lại Tam Dương.

Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 đưa ba xã về lại một đơn vị: xã Tam Dương Bắc gồm toàn bộ xã Đồng Tĩnh, xã Hoàng Hoa (huyện Tam Dương) và xã Tam Quan (huyện Tam Đảo).

Dân cư – xã hội

Hơn 37 nghìn dân sống trong các làng đồi và các thôn ven chân núi. Vùng Tam Đảo cũ có tỷ lệ người dân tộc thiểu số khá cao (trên 41,9% dân số huyện năm 2010, theo Wikipedia tiếng Việt), xã Đại Đình láng giềng liệt kê các dân tộc Kinh, Sán Dìu, Thái, Mường, Dao cùng sinh sống; Tam Quan nằm trong cùng vùng chân núi này. Theo Wikipedia, xã Tam Quan cũ có 8 đình, chùa được nhân dân tu bổ và đã lập ban quản lý di tích cấp xã.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp vẫn là nền tảng: lúa ở ruộng thung lũng, cây ăn quả và rau trên đồi, trồng rừng ở sườn núi. Vùng Tam Đảo nổi tiếng với su su, măng tre, bí ngô – những nông sản lợi thế được huyện cũ chú trọng. Dịch vụ phục vụ khách hành hương Tây Thiên (ăn uống, bán đồ lễ, gửi xe) phát triển mạnh vào mùa lễ hội.

Văn hóa – di tích

Đền Trình ở Tam Quan nằm trong quần thể khu di tích Quốc mẫu Tây Thiên – một phần của Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Tây Thiên – Tam Đảo, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Đền thờ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu – theo truyền thuyết là chính phi của vua Hùng thứ VII, có công dẹp giặc. Lễ hội Tây Thiên diễn ra quanh ngày 15 tháng Hai âm lịch, kéo khách từ khắp miền Bắc.

Ở Đồng Tĩnh cũ có hội Đúc Bụt, tổ chức ngày 8 tháng Giêng hằng năm, được các trang giới thiệu lễ hội Vĩnh Phúc kể trong số lễ hội đầu xuân tiêu biểu của tỉnh. Ngoài ra, các làng trong xã có đình, chùa, miếu làng theo nếp vùng trung du chân núi.

Giao thông

Các tuyến đường từ Tam Dương, Hợp Châu lên Đại Đình (nơi có đường tỉnh 302) chạy qua xã – đây là đường chính của khách hành hương Tây Thiên. Quốc lộ 2B, 2C đi qua vùng Tam Dương cũ ở phía nam.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Tam Dương Bắc, tỉnh Phú Thọ”. Cư dân Tam Quan cũ (huyện Tam Đảo) lưu ý đã chuyển sang xã Tam Dương Bắc, không thuộc xã Tam Đảo. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Tam Dương Bắc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tam Dương Bắc được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tam Dương, Huyện Tam Đảo trước đây

• Xã Đại Đình 20.551
• Xã Đạo Trù 24.759
• Xã Hoàng An 26.000
• Xã Hội Thịnh 37.115
• Xã Tam Đảo 34.772
• Xã Tam Dương 47.936