Xã Tam Đảo

Tổng quan

Tam Đảo là xã trải từ chân đồi Hợp Châu lên tới khu nghỉ mát trên núi ở độ cao khoảng 900 m, thuộc tỉnh Phú Thọ. Xã gồm thị trấn Hợp Châu – huyện lỵ huyện Tam Đảo từ năm 2003 – thị trấn Tam Đảo (khu du lịch do người Pháp xây dựng đầu thế kỷ XX), cùng hai xã Hồ Sơn và Minh Quang. Đây vừa là trung tâm hành chính cũ, vừa là điểm du lịch núi nổi tiếng nhất của vùng Vĩnh Phúc.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 79,2 km², dân số 34.772 người, mật độ khoảng 439 người/km²; phần lớn diện tích là đồi núi và rừng thuộc dãy Tam Đảo. Hai xã cùng gốc huyện là Đạo Trù và Đại Đình; xã Tam Quan cũ của huyện đã về Tam Dương Bắc.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mang tên dãy núi Tam Đảo, qua tên thị trấn Tam Đảo và huyện Tam Đảo. Theo Wikipedia tiếng Việt, tên núi viết là 三島: tam 三 là ba, đảo 島 là đảo, cù lao – Wikipedia giải nghĩa là “Ba Gò”. Gọi như vậy vì nhìn từ phía nam, phần giữa dãy núi có ba khối nhỏ vượt hẳn lên trên phần còn lại; dân gian gọi ba đỉnh này là Thạch Bàn, Thiên Thị và Phù Nghĩa. Ba đỉnh không phải cao nhất dãy, nhưng là đặc trưng nhất, ngày trời trong có thể thấy từ nội thành Hà Nội.

Lịch sử tên hành chính: xã Tam Đảo hình thành từ thời Pháp thuộc, trước năm 1966 thuộc huyện Tam Dương. Ngày 18/11/1966, Quyết định 198-CP lập thị trấn Tam Đảo trực thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Tên “Tam Đảo” còn được dùng cho hai huyện khác nhau: huyện Tam Đảo cũ (1977–1998, hợp nhất Lập Thạch và Tam Dương) và huyện Tam Đảo mới (2003–2025).

Trùng tên: sau sắp xếp năm 2025, Tam Đảo là tên xã duy nhất trên cả nước; Vườn quốc gia Tam Đảo thì trải trên nhiều xã của Phú Thọ, Thái Nguyên, Tuyên Quang.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp tỉnh Thái Nguyên ở phía bắc, Bình Xuyên ở phía nam, Bình Tuyền ở phía đông, Tam Dương và Tam Dương Bắc ở phía tây.

Dãy Tam Đảo dài khoảng 80 km, rộng 10–15 km, chạy theo hướng tây bắc – đông nam, hình thành khoảng 230 triệu năm trước (giữa kỷ Trias) từ các đợt phun trào dung nham; đá chính là riolit pocfia và tuf. Núi dốc nên nhiều suối, thác; thác Bạc cao khoảng 50 m. Khí hậu chia hai tiểu vùng: vùng núi (khu thị trấn Tam Đảo cũ) mát quanh năm, nhiệt độ trung bình 18–19 °C, nhiều sương mù; vùng thấp (Hợp Châu, Minh Quang) trung bình 22–23 °C. Dãy núi là nơi bắt nguồn sông Cà Lồ. Ở Minh Quang có hồ Xạ Hương, hồ nhân tạo xây từ năm 1984, rộng khoảng 83 ha, cấp nước tưới cho vùng Tam Đảo, Bình Xuyên, Tam Dương.

Lịch sử

Khu nghỉ mát trên núi

Đầu thế kỷ XX, chính quyền Pháp mở đường và xây dựng khu nghỉ mát, điều dưỡng trên núi Tam Đảo; các nguồn ghi mốc khởi đầu khác nhau, khoảng 1902–1904. Nhà thờ đá Tam Đảo được dựng năm 1906. Phần lớn biệt thự bị phá hủy trong kháng chiến.

Các đơn vị hành chính

Năm 1966 thị trấn Tam Đảo trực thuộc tỉnh Vĩnh Phúc; năm 1977 nhập vào thị xã Vĩnh Yên. Hợp Châu, Hồ Sơn là xã của huyện Tam Dương; Minh Quang thuộc huyện Bình Xuyên (năm 1992 nhận một phần đất của thị trấn nông trường Tam Đảo giải thể). Ngày 9/12/2003, Nghị định 153/2003/NĐ-CP lập huyện Tam Đảo mới gồm thị trấn Tam Đảo (từ thị xã Vĩnh Yên), Hợp Châu, Hồ Sơn, Đại Đình, Tam Quan (từ Tam Dương), Đạo Trù, Bồ Lý, Yên Dương (từ Lập Thạch) và Minh Quang (từ Bình Xuyên); huyện lỵ đặt ở Hợp Châu. Từ 1/2/2020 xã Hợp Châu thành thị trấn (9,99 km², 10.267 người).

Sắp xếp năm 2025

Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 lập xã Tam Đảo từ toàn bộ thị trấn Hợp Châu, thị trấn Tam Đảo, xã Hồ Sơn và xã Minh Quang. Từ năm 2026, phần hai thị trấn cũ là đô thị loại III.

Dân cư – xã hội

Dân cư dồn ở vùng thấp – khu Hợp Châu, Hồ Sơn, Minh Quang – còn khu núi Tam Đảo cũ là xã có mật độ thấp, phần lớn người sống bằng dịch vụ du lịch. Năm 2010, dân tộc thiểu số chiếm trên 41,9% dân số huyện Tam Đảo (theo Wikipedia tiếng Việt); cư dân xã gồm người Kinh và người các dân tộc thiểu số sống ở những thôn ven núi. Khu Hợp Châu là nơi đặt các cơ quan, trường học, trung tâm y tế của huyện cũ.

Kinh tế

Du lịch là thế mạnh nổi bật: khu du lịch Tam Đảo với khí hậu mát, biệt thự cổ, nhà thờ đá, thác Bạc, đường mòn lên các đỉnh núi; báo chí đưa tin khu du lịch quốc gia Tam Đảo nhận giải thưởng “thị trấn điểm đến hàng đầu thế giới” năm 2022. Nông nghiệp vùng núi trồng rau ôn đới; su su Tam Đảo (ngọn và quả) là đặc sản bán dọc đường lên núi, cùng măng tre, bí ngô – những sản phẩm được huyện cũ xác định là lợi thế. Độ che phủ rừng của huyện cũ tăng từ 60% (2004) lên trên 90% (2018).

Văn hóa – di tích

Tên núi gắn với Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Tây Thiên – Tam Đảo, xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015 (khu Tây Thiên nằm ở xã Đại Đình bên cạnh). Nhà thờ đá xây năm 1906 trên đường lên núi là công trình kiến trúc cổ nổi bật còn lại của thời Pháp. Ở vùng thấp, các làng Hợp Châu, Hồ Sơn, Minh Quang giữ đình, chùa, miếu theo nếp trung du.

Điểm tham quan

• Khu du lịch Tam Đảo (thị trấn Tam Đảo cũ) – độ cao khoảng 900 m, sương mù, biệt thự cổ.
• Thác Bạc – cao khoảng 50 m, nước chảy cả mùa khô.
• Nhà thờ đá Tam Đảo – xây năm 1906.
• Hồ Xạ Hương (Minh Quang) – hồ chứa dưới chân núi, điểm cắm trại.
• Vườn quốc gia Tam Đảo – thành lập năm 1996, có loài cá cóc Tam Đảo đặc hữu.

Giao thông

Quốc lộ 2B nối khu du lịch Tam Đảo với Vĩnh Yên theo hướng bắc – nam, qua khu Hợp Châu; đoạn lên núi là đường đèo nhiều khúc cua. Từ Hợp Châu có đường sang Đại Đình (Tây Thiên) và xuống Bình Xuyên.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ”. Khu du lịch Tam Đảo trước ghi “thị trấn Tam Đảo, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc”, nay ghi theo xã Tam Đảo. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Tam Đảo

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tam Đảo được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tam Đảo trước đây

• Xã Đại Đình 20.551
• Xã Đạo Trù 24.759
• Xã Tam Dương Bắc 37.284