Xã Lương Sơn

Tổng quan

Lương Sơn là xã đông dân nhất của vùng Hòa Bình cũ trong tỉnh Phú Thọ và là cửa ngõ phía đông nối thủ đô Hà Nội với Tây Bắc: trung tâm xã cách Hà Nội khoảng 40 km theo quốc lộ 6. Xã gồm thị trấn huyện lỵ Lương Sơn, bốn xã Hòa Sơn, Lâm Sơn, Nhuận Trạch, Tân Vinh và một phần xã Cao Sơn; trụ sở đặt tại số 543 đường Trần Phú, dùng lại trụ sở UBND huyện Lương Sơn.

Diện tích 131,24 km², dân số 45.383 người, mật độ khoảng 346 người/km². Thị trấn Lương Sơn cũ đã được Bộ Xây dựng công nhận đạt tiêu chí đô thị loại IV (Quyết định 986/QĐ-BXD ngày 20/11/2019); quanh đó là khu công nghiệp, các khu đô thị mới và vùng đồi, núi đá vôi đầu nguồn sông Bùi.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên Lương Sơn của thị trấn huyện lỵ, và qua đó giữ một tên hành chính có hơn 130 năm tuổi. Theo Wikipedia tiếng Việt, khi tỉnh Mường Hòa Bình được lập ngày 22/6/1886, Lương Sơn là một trong bốn phủ; năm 1890 phủ Lương Sơn bị nhập vào đạo Mỹ Đức (Hà Nội), đến 18/3/1891 trả về Hòa Bình và đổi thành châu Lương Sơn gồm 5 tổng, 19 xã. Sau 1945 là huyện Lương Sơn; từ 1986 có thêm thị trấn Lương Sơn. Trước thời Pháp, vùng này thuộc huyện Mỹ Lương, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây.

Phân tích Hán Việt: Sơn là 山 — núi. Âm Lương có nhiều chữ: 良 (tốt, lành), 涼 (mát), 梁 (cầu, xà nhà)… Cách hiểu thông dụng là 良山 — “núi tốt lành”; tên huyện Mỹ Lương 美良 (“đẹp và tốt”) thời Nguyễn cũng dùng chữ 良, nên khả năng này được nhiều người chấp nhận. Tuy vậy, chưa tìm được bản chữ Hán của tên phủ Lương Sơn năm 1886 để khẳng định. Từ điển nhà có mục Lương Sơn ghi nhận tên huyện ở Hòa Bình.

Dị bản và liên tưởng: “Lương Sơn” cũng là tên núi Lương Sơn (梁山) trong tiểu thuyết Thủy hử của Trung Quốc — chữ Hán khác (梁), không liên quan tới địa danh Hòa Bình.

Trùng tên: sau sắp xếp 2025 còn ba xã Lương Sơn khác ở Thanh Hóa, Nghệ An và Lâm Đồng; khi ghi địa chỉ cần kèm tên tỉnh Phú Thọ.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Lương Sơn giáp các xã Yên Xuân, Phú Cát (Hà Nội) ở phía bắc, xã Xuân Mai (Hà Nội) ở phía đông, phường Kỳ Sơn ở phía tây, các xã Liên Sơn và Nật Sơn ở phía nam.

Huyện Lương Sơn cũ là vùng “bán sơn địa” — núi thấp xen đồng bằng, độ cao trung bình khoảng 251 m, nghiêng từ tây bắc xuống đông nam, nơi tiếp giáp châu thổ sông Hồng với miền núi. Đặc trưng là các dãy núi thấp xen khối núi đá vôi nhiều hang động. Con sông lớn nhất là sông Bùi, dài khoảng 32 km, bắt nguồn từ dãy Viên Nam (1.029 m) ở vùng Lâm Sơn, nhập với suối Bu ở Tân Vinh rồi uốn khúc chảy về phía đông. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 22,9–23,3 °C, lượng mưa khoảng 1.500–2.250 mm, tập trung từ tháng 5 đến tháng 10.

Lịch sử

Châu lỵ trên đường 6

Cuối năm 1936, sau khi mở tuyến đường tắt Đồng Bái – Dốc Chum – Lâm Sơn, tri châu Đàm Quang Vinh chuyển châu lỵ Lương Sơn về km 44 đường 6 và quy hoạch châu lỵ mới — tiền thân trung tâm hiện nay. Trước 1945, phần lõi của xã thuộc xã Mỗ Sơn, tổng Cư Yên. Cuối năm 1946, xã Mỗ Sơn (tổng Cư Yên) và xã Quất Lâm (tổng Bằng Lộ) hợp thành xã Hùng Sơn.

Chia tách và tái hợp

Ngày 10/11/1956, xã Cao Sơn được chia thành năm xã Cao Sơn, Đào Lâm, Hợp Hòa, Tân Vinh, Trường Sơn. Ngày 27/7/1957, xã Hùng Sơn chia thành Lâm Sơn, Hùng Sơn, Hòa Sơn. Ngày 14/12/1957, xã Yên Trạch (gộp từ Cư Yên và Nhuận Trạch sau 1945) được chia lại thành hai xã cũ. Ngày 6/9/1986, Quyết định 103-HĐBT giải thể thị trấn nông trường Cửu Long và xã Hùng Sơn để lập thị trấn Lương Sơn (1.925 ha, 8.065 người).

Năm 2008, bốn xã Đông Xuân, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung của huyện được chuyển về Hà Nội. Năm 2020, Cao Răm, Hợp Hòa, Trường Sơn tái lập xã Cao Sơn. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất thị trấn Lương Sơn, Hòa Sơn, Lâm Sơn, Nhuận Trạch, Tân Vinh và một phần xã Cao Sơn thành xã Lương Sơn; phần còn lại của Cao Sơn thuộc xã Liên Sơn.

Dân cư và xã hội

Theo Wikipedia tiếng Việt, huyện Lương Sơn cũ có ba dân tộc chính là Mường, Dao, Kinh, trong đó người Mường chiếm khoảng 70% (số liệu 2016). Xã mới có 54 tiểu khu, thôn, xóm; các tiểu khu đánh số của thị trấn cũ đông đúc, còn các xóm như Rổng Tằm, Rổng Vòng, Kẽm, Dốc Phấn, Suối Bu, Rụt, Vé giữ tên gốc địa phương.

Vùng đất có dấu vết cư trú rất sớm: Wikipedia nhắc di chỉ hang Tằm với dấu tích người cổ cách nay hàng vạn năm. Ngày nay, cơ cấu dân cư thay đổi nhanh theo đô thị hóa — nhiều lao động làm việc trong khu công nghiệp và dịch vụ, cùng cư dân mới tới các khu đô thị.

Kinh tế

Lương Sơn là vùng có kinh tế công nghiệp – dịch vụ phát triển nhất của Hòa Bình cũ nhờ sát Hà Nội. Wikipedia tiếng Việt nhắc khu công nghiệp Lương Sơn ở vùng Nhuận Trạch, các khu đô thị mới (Vườn Đào, Vườn Mai, Việt Âu) và loại hình du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, sân golf. Tài nguyên khoáng sản gồm đá vôi, đá xây dựng, đất sét, đá bazan; đất lâm nghiệp chiếm gần một nửa diện tích huyện cũ.

Nông nghiệp vẫn hiện diện ở vùng ven: cây ăn quả, chăn nuôi gia súc, gia cầm. Wikipedia ghi một số nghề của huyện cũ như làm gỗ lũa, đá cảnh ở Đoàn Kết (nay là tên một xóm của xã), nuôi bò sữa ở Cư Yên, nuôi dê ở Long Sơn, làm giấy dó ở Suối Cỏ — trong đó Cư Yên, Long Sơn, Suối Cỏ nay thuộc các xã lân cận.

Văn hóa

Vùng Lương Sơn cũ có nhiều hang động núi đá vôi gắn với khảo cổ và danh thắng: Wikipedia kể hang Trầm, hang Rổng, hang Tằm, hang Trâu, mái đá Diềm, núi Vua Bà. Cụm bốn hang ở dãy núi Sáng — hang Chổ, hang Núi Sáng, động Mãn Nguyện, hang Khụ Thượng — được xếp hạng gồm hai di tích danh lam và hai di tích khảo cổ cấp quốc gia; theo Wikipedia, cụm này ở gần xóm Hụi thuộc xã Cao Sơn cũ (vùng Cao Sơn nay chia cho Lương Sơn và Liên Sơn, nên vị trí theo xã mới cần đối chiếu thêm).

Văn hóa Mường vẫn là nền: tiếng Mường, chiêng, hát ví, hát đang, Mo Mường; người Dao giữ các nghi lễ và trang phục riêng.

Giao thông

Quốc lộ 6 chạy ngang vùng Lương Sơn cũ khoảng 15 km, từ khu Năm Lu (giáp Xuân Mai) đến dốc Kẽm; Năm Lu và Kẽm nay là tên thôn, xóm của xã. Từ Lương Sơn có đường đi Kim Bôi (tuyến Trường Sơn A theo Wikipedia), và vùng phía nam có đường Hồ Chí Minh đi qua khu công nghiệp. Đây là chặng đầu của hành trình từ Hà Nội lên Mai Châu, Mộc Châu.

Bản đồ Xã Lương Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lương Sơn được lập từ 6 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lương Sơn trước đây

• Xã Cao Dương 36.783
• Xã Liên Sơn 31.834