Xã Cao Dương

Tổng quan

Cao Dương là xã ở góc đông nam vùng Lương Sơn cũ, tỉnh Phú Thọ, tiếp giáp vùng Mỹ Đức của Hà Nội. Xã gộp ba xã Thanh Cao, Thanh Sơn và Cao Dương; trụ sở đặt tại thôn Chợ Bến, dùng trụ sở UBND xã Thanh Cao cũ.

Diện tích 113,38 km², dân số 36.783 người, mật độ khoảng 324 người/km² — thuộc nhóm xã đông dân của vùng Hòa Bình cũ. Khác với nhiều xã thuần Mường, Cao Dương có lớp làng Việt cổ với đình, đền, miếu thờ các tướng thời Đinh; đền và miếu Trung Báo là di tích cấp quốc gia.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên Cao Dương của một trong ba xã hợp thành. Theo Wikipedia tiếng Việt, ngày 22/1/1957 xã Cao Dương lớn được chia thành năm xã: Cao Dương, Cao Thắng, Hợp Châu, Long Sơn, Tân Thành; năm 2020 Hợp Châu và Tân Thành lại nhập về Cao Dương. Đến 2025, hai xã Thanh Cao (gồm Cao Thắng cũ) và Thanh Sơn (gồm Long Sơn cũ) cũng về chung — nghĩa là gần như toàn bộ năm xã tách ra từ Cao Dương năm 1957 nay lại dưới một tên.

Phân tích Hán Việt: Cao là 高 — cao. Âm Dương có nhiều chữ: 陽 (mặt trời, phía có nắng), 揚 (giương lên, đề cao), 楊 (cây dương liễu). “Cao Dương” 高陽 là tổ hợp có từ lâu trong địa danh Hán (vùng Cao Dương ở Trung Quốc), và cũng là tên một xã ở Thanh Oai (Hà Nội) — từ điển nhà ghi mục Cao Dương cho cả hai nơi. Vì chưa có bản chữ Hán của xã ở Lương Sơn, cách đọc 高陽 (“nắng trên cao”) chỉ là khả năng phổ biến nhất.

Hai tên “Thanh”: Thanh Cao (2020) ghép từ Cao Thắng và Thanh Lương; Thanh Sơn (2020) ghép từ Hợp Thanh và Long Sơn — cả hai cách ghép đều lấy một chữ của mỗi xã cũ.

Trùng tên: trong danh mục xã phường sau sắp xếp, Cao Dương chỉ có ở Phú Thọ (xã Cao Dương của Thanh Oai cũ không còn là tên đơn vị hành chính).

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Cao Dương giáp các xã Phúc Sơn, Hồng Sơn và Mỹ Đức (Hà Nội) ở phía đông, Nật Sơn và Hợp Kim ở phía tây, An Nghĩa ở phía nam, Liên Sơn ở phía bắc.

Địa hình chuyển tiếp từ đồi núi đá vôi phía tây sang vùng thấp, ruộng đồng phía đông giáp châu thổ — tương ứng với tính chất bán sơn địa của vùng Lương Sơn. Các xã cũ có mật độ rất khác nhau: năm 2018 Cao Thắng đạt 684 người/km², Thanh Lương 502 người/km², trong khi Tân Thành, Cao Dương khoảng 200–240 người/km² (Wikipedia). Khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Lịch sử

Năm 1957, cùng với việc chia xã Cao Dương, xã Hợp Thanh được chia thành Hợp Thanh, Thanh Lương và Thanh Nông. Ngày 26/11/1970, Quyết định 71-BT chuyển tám xã Cao Dương, Cao Thắng, Hợp Châu, Hợp Thanh, Long Sơn, Tân Thành, Thanh Lương, Thanh Nông từ huyện Lương Sơn sang huyện Kim Bôi. Gần bốn mươi năm sau, Nghị quyết 31/NQ-CP ngày 14/7/2009 đưa bảy xã (trừ Thanh Nông, chuyển về Lạc Thủy) trở lại Lương Sơn.

Năm 2018, theo Wikipedia: Cao Dương 20,23 km² (4.792 người), Hợp Châu 16,13 km² (4.055), Tân Thành 26,76 km² (5.520), Hợp Thanh 17,27 km² (4.031), Long Sơn 17,59 km² (4.011), Cao Thắng 7,73 km² (5.286), Thanh Lương 7,69 km² (3.863). Theo Nghị quyết 830/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020), bảy xã gộp thành ba: Cao Dương, Thanh Sơn, Thanh Cao.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất Thanh Cao, Thanh Sơn và Cao Dương thành xã Cao Dương của tỉnh Phú Thọ, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Xã có 48 thôn, xóm. Tên thôn mang đậm dáng làng Việt: Bá Lam, Trung Báo, Thạch Quyền, Quyền Chương, Vệ An, Văn Thái, Lai Trì, Yên Lịch, Song Huỳnh, Nghĩa Kếp, Chợ Bến, Xuân Dương — xen với những tên gốc địa phương như Bặc Rặc, Đồng Kẹ, Om Làng, Quèn Thị, Sấu Hạ, Sấu Thượng. Điều này phản ánh vị trí giáp ranh: cư dân Mường và Kinh cùng sinh sống lâu đời trên dải đất chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng.

Theo Wikipedia, Thiếu tướng Bùi Minh Thứ (1947–2022), nguyên Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu Thủ đô, là người vùng này.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa nước ở các cánh đồng phía đông, cây ăn quả, rau màu và chăn nuôi là nền tảng. Wikipedia ghi nghề nuôi dê ở Long Sơn cũ (nay thuộc xã). Sát vùng Mỹ Đức, Chương Mỹ (Hà Nội), xã có điều kiện bán nông sản và cung ứng lao động cho các khu công nghiệp, đô thị lân cận. Chợ Bến — tên thôn đặt trụ sở xã — là một điểm giao thương truyền thống.

Số liệu thống kê kinh tế riêng của xã chưa có trong nguồn đã tra.

Văn hóa

Theo Wikipedia tiếng Việt, trên địa bàn có ba di tích đã xếp hạng:

• Đền và miếu Trung Báo — thờ ba vị tướng nhà Đinh có công dẹp loạn 12 sứ quân và thần núi Sơn Tinh; di tích cấp quốc gia (1997).
• Đền và miếu Bá Lam ở thôn Bá Lam — di tích cấp tỉnh (2009).
• Đình Hàng Xã ở thôn Chợ Bến — di tích cấp tỉnh (2018).

Tín ngưỡng thờ Sơn Tinh và các tướng thời Đinh cho thấy mối liên hệ văn hóa của vùng với xứ Đoài và đồng bằng sông Hồng, bên cạnh lớp văn hóa Mường bản địa.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ viết là “Xã Cao Dương, tỉnh Phú Thọ”. Thủ tục hành chính thực hiện tại trụ sở xã ở thôn Chợ Bến hoặc qua cổng dịch vụ công trực tuyến. Do vùng này nhiều lần chuyển giữa hai huyện Lương Sơn và Kim Bôi (1970, 2009), giấy tờ cũ của người dân có thể ghi một trong hai huyện; khi đối chiếu cần căn cứ thời điểm cấp giấy.

Bản đồ Xã Cao Dương

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Cao Dương được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lương Sơn trước đây

• Xã Liên Sơn 31.834
• Xã Lương Sơn 45.383