Xã An Nghĩa

Tổng quan

An Nghĩa nằm ở phía bắc vùng Lạc Thủy cũ, tỉnh Phú Thọ, ở “ngã ba” của ba tuyến giao thông lớn: quốc lộ 21A, đường 12B và đường Hồ Chí Minh. Xã gồm thị trấn Ba Hàng Đồi cùng hai xã Phú Nghĩa và Phú Thành; trụ sở đặt tại thôn Phú Bình.

Diện tích 95,73 km², dân số 27.556 người, mật độ khoảng 288 người/km². Địa bàn sát vùng Hương Sơn, Mỹ Đức (Hà Nội) và tập trung nhiều di tích, danh thắng của Lạc Thủy cũ: quần thể chùa Tiên – Mẫu Đầm Đa, hang Đồng Thớt, động Núi Niệm.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: An Nghĩa là tên mới, không trùng với tên đơn vị hợp thành nào. Chữ Nghĩa có mặt trong tên xã Phú Nghĩa — đơn vị lập năm 2020 từ hai xã Phú Lão và Cố Nghĩa, mà chữ “Nghĩa” lại kế thừa từ Cố Nghĩa. Chữ An không có trong ba tên cũ (Ba Hàng Đồi, Phú Nghĩa, Phú Thành); chưa tìm được văn bản của tỉnh giải thích lý do chọn chữ này.

Phân tích Hán Việt: An thường là 安 — yên ổn, bình an; Nghĩa thường là 義 — lẽ phải, nghĩa tình. Cách hiểu thông thường của tên là “yên ổn và trọng nghĩa”. Vì là tên đặt mới năm 2025 bằng chữ quốc ngữ, ý nghĩa chữ Hán ở đây chỉ là cách đọc theo âm phổ biến.

Tên Ba Hàng Đồi: thị trấn Ba Hàng Đồi lập năm 2020 từ thị trấn Thanh Hà và xã Thanh Nông; “Ba Hàng Đồi” là tên thuần Việt, không có thành tố Hán Việt. Thị trấn Thanh Hà trước đó lập năm 1999 trên nền nông trường Thanh Hà (thị trấn nông trường từ 1967).

Trùng tên: trong danh mục xã phường sau sắp xếp, An Nghĩa chỉ có ở Phú Thọ.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, An Nghĩa giáp xã Hương Sơn (Hà Nội) ở phía đông, Hợp Kim, Dũng Tiến và An Bình ở phía tây, An Bình và Lạc Thủy ở phía nam, Cao Dương và xã Mỹ Đức (Hà Nội) ở phía bắc.

Địa hình đồi gò xen núi đá vôi; quần thể chùa Tiên nằm ở sườn bên kia dãy núi Hương Sơn (chùa Hương). Sông Bôi chảy qua địa bàn — một thôn của xã mang tên Sông Bôi. Khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Lịch sử

Wikipedia tiếng Việt ghi vùng đất xưa thuộc huyện Xích Thổ, trấn Thiên Quan; thời Lê thuộc huyện Yên Hóa, phủ Thiên Quan. Từ 1886 thuộc phủ Lạc Sơn của tỉnh Mường; năm 1908 châu Lạc Thủy chuyển về Hà Nam, đến 1953 trở lại Hòa Bình.

Xã Thanh Nông lập ngày 22/1/1957 từ một phần xã Hợp Thanh (huyện Lương Sơn); năm 1970 chuyển về Kim Bôi. Ngày 13/7/1967 có hai thị trấn nông trường Sông Bôi (Lạc Thủy) và Thanh Hà (Kim Bôi). Năm 1999 cả hai bị giải thể; thị trấn Thanh Hà được lập lại trên 364,98 ha và 2.187 người của các đội sản xuất 2, 4, 6, 9 thuộc xã Thanh Nông. Ngày 14/7/2009, Thanh Hà và Thanh Nông chuyển về huyện Lạc Thủy.

Năm 2018: Cố Nghĩa 13,42 km², Phú Lão 17,55 km², Thanh Hà 2,76 km², Thanh Nông 24,35 km² (Wikipedia). Từ 1/1/2020, Phú Lão và Cố Nghĩa thành xã Phú Nghĩa; Thanh Nông nhập vào Thanh Hà thành thị trấn Ba Hàng Đồi. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất Ba Hàng Đồi, Phú Nghĩa và Phú Thành thành xã An Nghĩa.

Dân cư và xã hội

Xã có 35 khu, thôn — các khu của thị trấn cũ (Ba Bường, Đệt, Đồi, Lộng, Vai, Vôi…) và các thôn như Lão Nội, Lão Ngoại (dấu vết xã Phú Lão), Bến Nghĩa, Bến Đình, Đầm Đa, Sỏi, Sông Bôi, Phú Bình, Tân Lâm. Cư dân gồm người Kinh, người Mường và người Dao — các dân tộc Wikipedia ghi cho huyện Lạc Thủy cũ.

Kinh tế

An Nghĩa là vùng công nghiệp – dịch vụ đáng kể của Lạc Thủy cũ. Wikipedia nhắc khu công nghiệp Phú Thành (chế biến gỗ, giấy, đồ nội thất) và nghề chế tác đá cảnh ở thôn Sỏi (bàn ghế đá tự nhiên, chậu đá, tranh đá). Dịch vụ du lịch tâm linh theo mùa lễ hội quanh chùa Tiên kéo dài từ vùng Cố Nghĩa đến Phú Thành. Nông nghiệp có bưởi, cam, na, chăn nuôi dê, gà.

Vị trí giao nhau của quốc lộ 21A, đường 12B và đường Hồ Chí Minh thuận lợi cho kho bãi, thương mại. Số liệu kinh tế riêng của xã chưa có trong nguồn đã tra.

Văn hóa

• Chùa Tiên – Mẫu Đầm Đa: quần thể hang động, đền chùa ở vùng Phú Lão cũ; ngôi chùa Tiên được công nhận di tích lịch sử văn hóa tháng 9/1989, khu danh thắng còn là di chỉ khảo cổ cấp quốc gia. Theo Wikipedia, quần thể có quán Trình, đền Mẫu (dựng theo dáng nhà sàn Mường), động Mẫu Long, chùa Châu Sơn và nhiều động thờ Mẫu.
• Hang Đồng Thớt (vùng Ba Hàng Đồi): di chỉ khảo cổ, di tích quốc gia theo Quyết định 15/2003/QĐ-BVHTT.
• Động Núi Niệm (Phú Thành cũ): di tích quốc gia từ 20/8/2013.

Tín ngưỡng ở chùa Tiên mang màu sắc thờ Mẫu rõ nét: Wikipedia mô tả động Mẫu Long (còn gọi động Mẫu Âu Cơ) có suối chảy qua, là nơi ngự của Mẫu Âu Cơ với bọc trăm trứng; ngoài ra có các động Ông Hoàng Bảy, Cô Chín, Ông Hoàng Mười, động Tiên Sơn thờ Mẫu Thượng Ngàn, đền Mẫu Thoải và “động Người Xưa” (hang Hồ) còn dấu tích, đồ dùng của người cổ. Sự đan xen giữa thờ Mẫu Tứ phủ của người Việt và kiến trúc nhà sàn Mường cho thấy đây là vùng giao thoa văn hóa giữa đồng bằng và miền núi.

Giao thông

Quốc lộ 21A, đường 12B (đi Kim Bôi, Cao Phong) và đường Hồ Chí Minh cùng đi qua xã; theo Wikipedia, đường Hồ Chí Minh giao với tuyến 12B tại khu Ba Hàng Đồi.

Hành chính

Địa chỉ mới viết là “Xã An Nghĩa, tỉnh Phú Thọ”. Thủ tục hành chính cấp xã thực hiện tại trụ sở ở thôn Phú Bình hoặc qua cổng dịch vụ công trực tuyến. Người dân vùng Thanh Hà, Thanh Nông cũ có thể còn giấy tờ ghi huyện Kim Bôi (trước 2009) hoặc huyện Lạc Thủy (2009–2025).

Bản đồ Xã An Nghĩa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã An Nghĩa được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lạc Thủy trước đây

• Xã An Bình 18.952
• Xã Lạc Thủy 24.529