Xã Mai Châu

Tổng quan

Mai Châu là xã trung tâm của vùng Mai Châu cũ ở phía tây tỉnh Phú Thọ, nằm trong thung lũng giữa những vách đá vôi dọc quốc lộ 15, cách Hà Nội khoảng 135 km. Xã gồm thị trấn Mai Châu, ba xã Nà Phòn, Thành Sơn, Tòng Đậu và một phần xã Đồng Tân; trụ sở đặt bên quốc lộ 15 ở tiểu khu 2, dùng trụ sở UBND huyện Mai Châu cũ.

Diện tích 147,74 km², dân số 19.143 người, mật độ khoảng 130 người/km². Theo Wikipedia tiếng Việt, cư dân chủ yếu là người Thái, người Kinh và người Mường. Mai Châu là một trong những điểm du lịch cộng đồng lâu đời nhất miền Bắc, gắn với hình ảnh nhà sàn Thái, ruộng lúa thung lũng và các bản như Pom Coọng (nay là một tổ dân phố của xã).

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên Mai Châu của thị trấn huyện lỵ (lập năm 1990), tên này lại kế thừa tên châu và huyện. Theo Wikipedia tiếng Việt, khi tỉnh Mường (tiền thân tỉnh Hòa Bình) được lập năm 1886, Mai Châu là một trong năm châu của phủ Chợ Bờ; năm 1892 là một trong năm châu của Hòa Bình. Năm 1939 châu Mai (Mai Châu) và châu Đà Bắc hợp thành châu Mai Đà; ngày 21/9/1956 huyện Mai Đà lại chia thành Đà Bắc (bắc sông Đà) và Mai Châu (nam sông Đà).

Phân tích Hán Việt: Châu trong tên này là chữ 州 — đơn vị hành chính cấp huyện ở miền núi thời phong kiến và thời Pháp (châu Mai, châu Đà Bắc, châu Lạc Sơn…). Âm Mai ứng với nhiều chữ, phổ biến nhất là 梅 (cây mai, hoa mai); nhưng chưa có văn bản xác nhận chữ Hán của châu Mai, và “Mai” cũng có thể là phiên âm một tên Thái của vùng. Vì vậy không gán chữ Hán cho tên xã; cần phân biệt với thành phố Mai Châu 梅州 ở Quảng Đông (Trung Quốc).

Một chuỗi tên “Mai”: sau 1945 vùng này có các xã Mai Thượng, Mai Hạ, Tân Mai; về sau thêm Vạn Mai, Mai Hịch. Năm 1957, xã Mai Thượng được chia thành bảy xã: Chiềng Châu, Chiềng Sại, Đồng Bảng, Nà Mèo, Nà Phòn, Thung Khe, Tòng Đậu — các tên gốc Thái. Chiềng Sại chính là xã được nâng thành thị trấn Mai Châu năm 1990.

Trùng tên: Mai Châu là tên duy nhất trong danh mục xã phường cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Vân Hồ (Sơn La) và Tân Mai ở phía bắc, các xã Phú Lệ, Cổ Lũng (Thanh Hóa) ở phía nam, Mai Hạ, Bao La và Pà Cò ở phía tây, Mường Bi và Vân Sơn ở phía đông.

Trung tâm xã nằm trong một thung lũng tương đối bằng, ruộng lúa bao quanh, bốn phía là núi đá vôi và núi đất. Vùng Thành Sơn cũ (Noong Luông, Pù Bin, Thung Khe) ở phía đông lên cao dần; Thung Khe năm 2018 chỉ có 580 người trên 18,47 km² (Wikipedia). Khí hậu mát hơn đồng bằng, mùa đông có sương mù và rét đậm ở các đèo cao.

Lịch sử

Sau Cách mạng Tháng Tám, địa bàn là một phần xã Mai Thượng thuộc châu Mai Đà. Đầu năm 1951, xã Pù Bin được tách từ Mai Thượng, thuộc liên xã Mai Châu (Tân Mai, Mai Thượng, Mai Hạ, Bao La, Pù Bin). Trong kháng chiến chống Pháp, Mai Đà thuộc Liên khu Việt Bắc từ 4/11/1949 đến 9/8/1950 rồi trở về Liên khu 3. Năm 1957, Pù Bin chia thành Pù Bin và Noong Luông; Mai Thượng chia bảy.

Ngày 26/12/1990, thị trấn Mai Châu được lập trên toàn bộ xã Chiềng Sại. Năm 1999, xã Tân Sơn được lập từ một phần Bao La. Theo Nghị quyết 830/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020): Nà Mèo nhập vào Nà Phòn; Noong Luông, Pù Bin, Thung Khe thành xã Thành Sơn; Đồng Bảng và Tân Sơn thành xã Đồng Tân. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất thị trấn Mai Châu, Nà Phòn, Thành Sơn, Tòng Đậu và một phần xã Đồng Tân thành xã Mai Châu; phần còn lại của Đồng Tân thuộc xã Pà Cò.

Dân cư và xã hội

Xã có 4 tiểu khu, 4 tổ dân phố (Chiềng Sại, Pom Coọng, Vãng, Văn) và 29 xóm, phần lớn mang tên Thái: Bâng, Bin, Cha Long, Chà Đáy, Chiềng An, Hiềng, Nà Chiềng, Nà Lụt, Nà Mèo, Nà Phặt, Nà Piềng, Noong Luông, Phiêng Xa, Thung Khe, Xăm Pà… Các thành tố “Nà”, “Noong”, “Phiêng”, “Chiềng” xuất hiện dày đặc — đặc trưng địa danh vùng Thái (theo cách hiểu phổ biến, “nà” là ruộng).

Wikipedia mô tả văn hóa Mai Châu là sự giao thoa Thái – Mường – Mông, trong đó văn hóa Thái nổi bật: nhà sàn, phương ngữ, múa xòe, nhảy sạp, khăn piêu, thổ cẩm. Người Thái ở Mai Châu sống gần người Mường lâu đời nên chịu ảnh hưởng nhiều về phong tục và trang phục, nhưng vẫn giữ nét riêng.

Kinh tế

Du lịch cộng đồng là ngành mũi nhọn: dịch vụ lưu trú nhà sàn (homestay), resort, ẩm thực, biểu diễn văn nghệ, dệt thổ cẩm phục vụ khách. Nông nghiệp lúa nước thung lũng, ngô, rau màu và chăn nuôi vẫn là sinh kế của phần lớn hộ. Danh mục đặc sản tỉnh Hòa Bình cũ do Wikipedia liệt kê có tỏi tía Thành Sơn, xôi nếp nương, nậm pịa và ong rừng xáo măng Mai Châu.

Thương mại tập trung ở khu thị trấn cũ dọc quốc lộ 15.

Văn hóa

Người Thái Mai Châu tổ chức hội xên bản, xên mường vào mùa xuân khi hoa ban nở — lễ cầu mùa, cầu phúc cho cả bản; ngoài ra có lễ cầu mưa vào tháng 3–4 âm lịch, lễ cầu phúc bản mường cúng rửa lá lúa (theo Wikipedia tiếng Việt). Rượu cần, khăn piêu, múa xòe, nhảy sạp có mặt trong các dịp lễ tết và phục vụ du khách.

Bản Lác — làng Thái được Wikipedia giới thiệu là có tuổi đời hơn 700 năm — là điểm du lịch nổi tiếng nhất vùng Mai Châu. Bài Wikipedia về xã Mai Châu nhắc bản Lác như một điểm của xã, trong khi danh sách xóm của xã Mai Hạ (gồm Chiềng Châu cũ) có xóm “Lạc”; vị trí bản Lác theo đơn vị mới vì vậy cần đối chiếu thêm.

Giao thông

Quốc lộ 15 (15A) chạy qua trung tâm xã, nối quốc lộ 6 với các huyện vùng cao Thanh Hóa. Quốc lộ 6 đi qua vùng Mai Châu cũ để lên Mộc Châu (Sơn La). Theo Wikipedia, đường cao tốc Hà Nội – Hòa Bình – Sơn La – Điện Biên đi qua vùng Mai Châu cũ.

Bản đồ Xã Mai Châu

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mai Châu được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Mai Châu trước đây

• Xã Bao La 12.409
• Xã Mai Hạ 10.317
• Xã Pà Cò 11.334
• Xã Tân Mai 7.924