Xã Phùng Nguyên

Tổng quan

Ba nền văn hóa khảo cổ học của Việt Nam mang tên những địa điểm nay cùng thuộc một xã: văn hóa Sơn Vi (hậu kỳ đồ đá cũ), văn hóa Phùng Nguyên (sơ kỳ đồng thau) và văn hóa Gò Mun (cuối thời đồng thau, tiền Đông Sơn) – địa bàn ấy là xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ. Xã còn có lễ hội Trò Trám ở Tứ Xã – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 30,57 km², dân số 41.046 người – đông dân nhất trong bốn xã kế thừa huyện Lâm Thao – mật độ khoảng 1.343 người/km². Ba xã cùng gốc huyện là Lâm Thao, Xuân Lũng và Bản Nguyên.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Phùng Nguyên – đơn vị lập ngày 1/1/2020 (Nghị quyết 828/NQ-UBTVQH14) từ ba xã Hợp Hải, Kinh Kệ và Sơn Dương. Tên này là tên một làng ở xã Kinh Kệ cũ: theo Wikipedia tiếng Việt, Phùng Nguyên là “tên một làng ở xã Kinh Kệ (nay là xã Phùng Nguyên), nơi đầu tiên tìm ra các di chỉ” của văn hóa Phùng Nguyên. Như vậy tên một ngôi làng đã trở thành tên một nền văn hóa, rồi lại trở thành tên xã.

Phân tích Hán Việt: Phùng thường gặp là chữ 馮 (họ Phùng) hoặc 逢 (gặp gỡ); Nguyên có thể là 原 (cánh đồng, gốc) hoặc 源 (nguồn). Chưa có văn bản Hán Nôm ghi chữ của tên làng, nên trường chữ Hán để trống và không gán nghĩa.

Hai tên khảo cổ khác: Sơn Vi vốn là tên huyện thời Đinh – Lý (tiền thân của huyện Lâm Thao) và tên một xã cũ, nơi đầu tiên tìm ra di chỉ văn hóa Sơn Vi. Gò Mun là một gò đất ở xã Tứ Xã, nơi khai quật năm 1961.

Trùng tên: sau sắp xếp năm 2025, Phùng Nguyên là tên xã duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Bản Nguyên ở phía đông và đông nam; xã Vạn Xuân ở phía tây; Lâm Thao và Hy Cương ở phía bắc; xã Tam Nông ở phía tây nam.

Địa hình đồng bằng phù sa bên tả ngạn sông Thao xen gò đồi thấp; theo Wikipedia tiếng Việt, cư dân thời Gò Mun thích ở trên những gò đồi nổi lên giữa vùng đồng bằng và trung du. Đất đai bằng phẳng, màu mỡ, thuộc vùng trọng điểm lương thực của huyện Lâm Thao cũ.

Lịch sử

Ba lớp khảo cổ

• Văn hóa Sơn Vi – hậu kỳ đồ đá cũ, khoảng 16.000–9.000 năm trước, kế trước văn hóa Hòa Bình; đến nay khoảng 160 địa điểm được phát hiện.
• Văn hóa Phùng Nguyên – sơ kỳ đồng thau, cuối thiên niên kỷ III đến nửa đầu thiên niên kỷ II TCN; đến năm 1998 có khoảng 55 địa điểm đồng dạng; đặc trưng là công cụ đá, vòng đá, đồ gốm trang trí đẹp và dấu hiệu đầu tiên của luyện kim.
• Văn hóa Gò Mun – khoảng 1000–700 TCN, đặt tên theo gò Mun (Tứ Xã) khai quật năm 1961; được coi là tiền Đông Sơn.

Hành chính

Thời Đinh – Lý, vùng này thuộc huyện Sơn Vi; thời Nguyễn thuộc huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao. Sau 1975 các xã Kinh Kệ, Hợp Hải, Sơn Dương, Sơn Vi, Tứ Xã thuộc huyện Lâm Thao; 1977–1999 thuộc huyện Phong Châu. Ngày 1/1/2020 Hợp Hải, Kinh Kệ, Sơn Dương hợp thành xã Phùng Nguyên. Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 lập xã Phùng Nguyên mới từ toàn bộ các xã Tứ Xã, Sơn Vi và Phùng Nguyên.

Dân cư – xã hội

Hơn 41 nghìn người sống trong các làng cổ: Hữu Bổ, Vu Tử, Kinh Kệ, Phùng Nguyên, Sơn Dương, Lạng Hồ, Do Nghĩa… Năm 2018, ba xã Kinh Kệ (5.509 người), Hợp Hải (3.182 người) và Sơn Dương (4.501 người) có tổng cộng khoảng 13 nghìn dân trước khi hợp thành xã Phùng Nguyên cũ. Wikipedia tiếng Việt ghi Nguyễn Doãn Khánh là danh nhân của xã.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa là nền tảng. Danh sách làng nghề huyện Lâm Thao cũ ghi trên địa bàn xã:

• Ủ ấm và làm chè lam ở Sơn Vi;
• Xây dựng Do Nghĩa (Sơn Vi);
• Chăn nuôi, chế biến rắn và mộc Việt Tiến ở Tứ Xã.

Cụm công nghiệp Sơn Vi (8,6 ha) là cụm công nghiệp của huyện cũ.

Văn hóa – di tích

Lễ hội Trò Trám ở Tứ Xã diễn ra quanh đêm 11 và ngày 12 tháng Giêng âm lịch, gồm ba phần: lễ Mật (tục “linh tinh tình phộc” mang tín ngưỡng phồn thực), lễ rước lúa thần và trò diễn “Tứ dân chi nghiệp”; lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Di tích cấp quốc gia trên địa bàn (theo Wikipedia tiếng Việt): di chỉ văn hóa Phùng Nguyên, đình Hữu Bổ, chùa An Phúc – đình Sơn Dương. Ngoài ra còn nhiều đình, chùa, miếu làng: đình Phùng Nguyên, chùa Phúc Nguyên, đình Kinh Kệ, chùa Khánh Nghiêm, chùa Long Thành, chùa Diên Khánh và đền làng Hữu Bổ, đình Vu Tử, chùa Sơn Thủy, miếu Lạng Hồ, đền thờ Lân Hổ Đại vương. Tín ngưỡng thờ vua Hùng được thực hành ở các di tích của Sơn Vi, Tứ Xã.

Giao thông

Quốc lộ 32C và các đường tỉnh nối xã với trung tâm Lâm Thao cũ và Việt Trì; sông Thao ở phía tây nam ngăn cách xã với vùng Tam Nông; cao tốc Nội Bài – Lào Cai đi qua vùng Lâm Thao cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ”. Cư dân Sơn Vi, Tứ Xã cũ ghi theo xã Phùng Nguyên. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Phùng Nguyên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Phùng Nguyên được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lâm Thao trước đây

• Xã Bản Nguyên 33.667
• Xã Lâm Thao 31.321
• Xã Xuân Lũng 20.604