Bản Nguyên là xã thuộc tỉnh Phú Thọ, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Cao Xá, Vĩnh Lại và Bản Nguyên của huyện Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ cũ). Xã rộng 28,29 km², dân số 33.667 người.
Tổng quan
Bản Nguyên là xã ven sông Thao ở phía nam vùng Lâm Thao cũ, thuộc tỉnh Phú Thọ, đối diện vùng Ba Vì của Hà Nội qua sông Hồng. Đây là quê Trạng nguyên Vũ Duệ (1468–1522), có đền Lời – di tích quốc gia – và những làng nghề quen thuộc như tương Dục Mỹ, hủ tiếu Quỳnh Lâm, đan võng lưới Vĩnh Lại. Tên xã có một lịch sử chữ nghĩa hiếm thấy: từ tên Nôm “Bãi Á” qua “Á Nguyên” đến “Bản Nguyên”.
Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 28,29 km², dân số 33.667 người, mật độ khoảng 1.190 người/km². Ba xã cùng gốc huyện Lâm Thao là Lâm Thao, Xuân Lũng và Phùng Nguyên.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Bản Nguyên cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, nơi đây xưa có tên Nôm là chạ (chiềng) Bãi Á, ghi bằng chữ 稏地 – “bãi lúa”; thời Khúc Hạo chạ được đổi thành xã. Năm Minh Mạng thứ 5 (1824), theo hướng Hán hóa tên làng, xã đổi thành Á Nguyên (稏原 – “đồng lúa”); năm 1832 đổi tiếp thành Bản Nguyên. Từ 1946 đến 1964 xã mang tên Hùng Tiến, sau đó trở lại tên Bản Nguyên.
Phân tích Hán Việt: tên viết là 本原: bản 本 là gốc, cội rễ; nguyên 原 là cánh đồng, bình nguyên, cũng có nghĩa là ban đầu. Wikipedia giải nghĩa là “gốc đồng bằng, cánh đồng gốc của đồng bằng Bắc Bộ”. Chữ nguyên 原 được giữ từ tên Á Nguyên, còn chữ á 稏 (một loại lúa) được thay bằng bản 本. Từ bản nguyên trong tiếng Việt còn có nghĩa là nguồn gốc ban đầu.
Tục kiêng húy làng: thần tích trang Bãi Á chép ba vị phúc thần Tá Lang, Đương Cương, Hương Thụy được phong “Tam vị tế thế hộ quốc bảo cảnh hiển hựu Đại vương thượng đẳng thần”; từ đó làng kiêng sáu âm tá, lang, đương, cương, hương, thụy – củ khoai lang gọi là củ muống, “đương chức” nói “đang chức”, “thắp hương” nói “thắp nhang”.
Trùng tên: trên cả nước chỉ có một xã Bản Nguyên.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp phường Nông Trang và xã Hy Cương ở phía bắc; phía nam là sông Thao (dòng chính sông Hồng), bên kia là xã Tam Nông; phía đông giáp phường Việt Trì và Hà Nội (qua sông Hồng, có bến đò Lời); phía tây giáp xã Phùng Nguyên.
Đồng bằng phù sa ven sông, có bãi bồi ngoài đê và ruộng lúa trong đồng – đúng như tên cổ “bãi lúa”, “đồng lúa”. Ở vùng Cao Xá cũ, trong những năm 1965–1975, các nhà khảo cổ phát hiện công cụ đá thuộc văn hóa Sơn Vi cách nay hơn 1 vạn năm.
Lịch sử
Tổng Cao Xá
Theo Wikipedia tiếng Việt, từ giữa thời Bắc thuộc lần 2 đã có cư dân ở các làng Sơn Vi, Cẩm Đội, Thụy Vân, Mạc Cả, Phù Phong; thời 12 sứ quân, Nguyễn Khoan từ Yên Lạc đến chiếm giữ, lập thêm các làng Tề Lễ, Dục Mỹ, Vĩnh Mỗ. Thời Nguyễn tổng Cao Xá thuộc huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, gồm 8 làng. Năm 1903 tổng thuộc huyện Hạc Trì. Sau 1945 lập xã Hùng Thao trên cơ sở tổng Cao Xá; năm 1948 quân Pháp đốt phá nhiều thôn, làng Cao Xá trở thành làng kháng chiến. Năm 1962 huyện Hạc Trì giải thể, xã về huyện Lâm Thao; cuối năm 1964 đổi tên thành xã Cao Xá.
Sắp xếp năm 2025
Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 lập xã Bản Nguyên mới từ toàn bộ các xã Cao Xá, Vĩnh Lại và Bản Nguyên của huyện Lâm Thao.
Dân cư – xã hội
Hơn 33 nghìn người. Phần lớn cư dân vùng Cao Xá cũ theo đạo Phật; thôn Tề Lễ và các thôn Cao Lĩnh (Đông Lĩnh, Sơn Lĩnh, Tân Lĩnh) có gần 100 hộ theo Công giáo, với nhà thờ Tề Lễ và nhà thờ Cao Lĩnh. Vũ Duệ (武睿), người làng Trình Xá (Kẻ Chịnh), được gọi là “Thất tuế thần đồng”, đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất 1490 lúc 22 tuổi; ông được dân làng tôn làm thành hoàng, có đền thờ trên mộ ngoài đê sông Hồng ở đầu làng Trình Xá, lễ chính ngày 16 tháng Tám âm lịch.
Kinh tế
Nông nghiệp lúa, màu trên đất phù sa là nền tảng. Danh sách nghề của huyện Lâm Thao cũ ghi trên địa bàn xã:
- Tương Dục Mỹ và nghề xây dựng ở Cao Xá;
- Đan võng lưới thôn Lời và Văn Điểm (Vĩnh Lại);
- Bán hủ tiếu Quỳnh Lâm (Bản Nguyên), nơi báo chí gọi là “làng hủ tiếu”.
Văn hóa – di tích
- Đền Lời, dựng cuối thế kỷ XVIII (Hậu Lê), thờ Ngũ Đạo tướng quân, Tản Viên Sơn Thánh và các tướng thời Hùng Vương; xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định 08/QĐ-BVHTT ngày 23/2/2004; lễ tế chính ngày 15 tháng Hai âm lịch.
- Đền thờ Trạng nguyên Vũ Duệ ở Trình Xá, cổng đề “Tiết nghĩa từ”, hậu cung có hoành phi “Vương thất huân lao” do vua Lê Huyền Tông ban.
- Đình Cao Xá thờ vọng Hưng Đạo Đại vương và Quốc công Lân Hổ cùng hai công chúa Tiên Dung, Ngọc Hoa; đình Dục Mỹ, lăng Lân Hổ, chùa Kim Cương (bia năm 1707, khánh năm 1800), chùa Linh Quang (bia năm 1880).
Giao thông
Đường Lạc Long Quân (đê sông Thao) từ Việt Trì chạy tới hết vùng Thụy Vân, giáp Cao Xá cũ; bến đò Lời qua sông Hồng sang phía Hà Nội. Quốc lộ 32C đi qua vùng Lâm Thao cũ.
Hành chính
Địa chỉ mới ghi: “…, xã Bản Nguyên, tỉnh Phú Thọ”. Cư dân Cao Xá, Vĩnh Lại cũ ghi theo xã Bản Nguyên. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.
Bản đồ Xã Bản Nguyên
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Bản Nguyên được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Bản Nguyên | Huyện Lâm Thao | Tỉnh Phú Thọ | toàn bộ |
| Xã Cao Xá | Huyện Lâm Thao | Tỉnh Phú Thọ | toàn bộ |
| Xã Vĩnh Lại | Huyện Lâm Thao | Tỉnh Phú Thọ | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Bản Nguyên gồm những xã cũ nào?
Toàn bộ ba xã Cao Xá, Vĩnh Lại và Bản Nguyên của huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ cũ.
Tên Bản Nguyên có nghĩa là gì?
Bản Nguyên (本原): bản 本 là gốc, nguyên 原 là cánh đồng – 'cánh đồng gốc'. Tên đặt năm 1832, trước đó là Á Nguyên (đồng lúa), tên Nôm xưa là Bãi Á (bãi lúa).
Trạng nguyên Vũ Duệ quê ở đâu?
Làng Trình Xá (Kẻ Chịnh), huyện Sơn Vi xưa – nay thuộc xã Bản Nguyên, tỉnh Phú Thọ.
Diện tích, dân số xã Bản Nguyên là bao nhiêu?
Diện tích 28,29 km², dân số 33.667 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Đền Lời là di tích cấp nào?
Di tích cấp quốc gia (Quyết định 08/QĐ-BVHTT ngày 23/2/2004); lễ tế chính ngày 15 tháng Hai âm lịch.
Cùng Huyện Lâm Thao trước đây
- Xã Lâm Thao 31.321
- Xã Phùng Nguyên 41.046
- Xã Xuân Lũng 20.604
← Toàn bộ 148 xã, phường của Phú Thọ Tra tên xã cũ → mới