Đặc khu Cồn Cỏ

Tổng quan

Cồn Cỏ là đơn vị hành chính cấp xã duy nhất mang loại hình đặc khu của tỉnh Quảng Trị. Đặc khu chính là hòn đảo Cồn Cỏ nằm ngoài khơi bờ biển phía bắc tỉnh, ngang vùng Vĩnh Linh cũ, gần vĩ tuyến 17. Trước ngày 1/7/2025, đây là huyện đảo Cồn Cỏ — đơn vị cấp huyện có diện tích nhỏ nhất cả nước.

Theo dữ liệu sắp xếp năm 2025, đặc khu có diện tích 2,3 km² và dân số 139 người, mật độ khoảng 60 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở UBND huyện đảo Cồn Cỏ cũ. Con số dân số chỉ phản ánh dân thường trú; ngoài họ, trên đảo còn có cán bộ, chiến sĩ các lực lượng quân đội, biên phòng và các ngành đang công tác.

Cồn Cỏ được nhắc tới vì ba điều: là một điểm chuẩn của đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam; là “đảo tiền tiêu” trong chiến tranh 1959–1972; và là điểm du lịch biển – sinh thái với rừng nguyên sinh, thềm đá bazan và rạn san hô. Khác với 77 đơn vị còn lại của tỉnh, đặc khu không chia thành thôn, xã; dân cư tập trung trong một khu dân cư.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên gọi theo địa hình. “Cồn Cỏ” là tên thuần Việt. Hai âm cồn và cỏ đều không có chữ Hán Việt tương ứng (tra âm “cồn”, tra âm “cỏ” trên Wiki Ngôn Ngữ). Trong tiếng Việt, cồn chỉ dải đất, gò cát nổi lên giữa sông hay ngoài biển; ghép với cỏ, tên gọi tả một hòn đảo nhỏ có cây cỏ phủ. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có riêng mục từ “Cồn Cỏ”, định nghĩa là đảo của Việt Nam.

Tên chữ và tên dân gian. Theo các tư liệu được Wikipedia tiếng Việt và cổng thông tin đặc khu dẫn lại, đảo còn có tên Hòn Cỏ, tên chữ Hán là Thảo Phù; ngoài ra còn được gọi là Con Hổ và Hòn Mệ. Chữ thảo trong Thảo Phù là 草 (cỏ) — tức tên chữ chỉ là cách dịch chữ “cỏ” sang Hán văn. Chữ phù trong các nguồn đã tra không ghi kèm mặt chữ, nên ở đây không gán chữ Hán cụ thể. Tên Con Hổ còn sống trong tên ngư trường Con Hổ quanh đảo.

Lịch sử tên. Tên đảo đã có trong thư tịch từ thế kỷ XVI: sách Ô châu cận lục chép rằng ở châu Minh Linh, “phía đông có đảo Cồn Cỏ”, nơi cửa biển có đặt đồn phòng ngự vì là chỗ xung yếu. Thế kỷ XVIII, Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn chép châu Minh Linh “phía đông có Hòn Cỏ”. Như vậy cùng một hòn đảo, thư tịch xưa dùng cả hai dạng Cồn Cỏ và Hòn Cỏ. Năm 2004 tên đảo trở thành tên huyện, và từ ngày 1/7/2025 là tên đặc khu.

Trùng tên: trong danh mục đơn vị hành chính cấp xã sau sắp xếp, không có đơn vị nào khác mang tên Cồn Cỏ. Cần phân biệt với các đảo, cồn mang chữ “Cồn” ở nơi khác như Cồn Đen, Cồn Mờ, Cồn Nổi.

Địa lý

Theo cổng thông tin đặc khu, đảo nằm trong khoảng tọa độ 17°08′15″–17°10′05″ vĩ bắc và 107°19′50″–107°20′40″ kinh đông, cách đất liền từ 13 đến 17 hải lý. Điểm đất liền gần nhất là Mũi Lay (vùng xã Vĩnh Thạch cũ, nay thuộc xã Cửa Tùng) — khoảng 13 hải lý; cách Cửa Tùng khoảng 15 hải lý và cảng Cửa Việt (xã Cửa Việt) khoảng 17 hải lý.

Đảo có dạng gần tròn, nhìn từ trên cao được ví như con rùa khổng lồ quay đầu về hướng tây nam. Phần lớn địa hình thấp, cao trung bình 7–10 m; có hai điểm cao: điểm cao 37 m ở phía đông và điểm cao 63,4 m ở phía tây gần trung tâm — nơi cao nhất đảo. Đảo hình thành do hoạt động núi lửa; dọc bờ biển là các thềm đá bazan, xen giữa là những bãi tắm nhỏ cát lẫn vụn san hô, sò, điệp.

Rừng nguyên sinh phủ phần lớn diện tích đảo (cổng thông tin đặc khu nêu các con số khoảng 60% đến 74% tùy bài), là kiểu rừng nhiệt đới nhiều tầng còn gần như nguyên vẹn. Vùng biển quanh đảo được ngành thủy sản đánh giá là một trong những vùng có rạn san hô tốt nhất từng khảo sát ở Việt Nam, có cả san hô đỏ. Trên đảo có loài cua đá được bảo vệ nghiêm ngặt. Ngư trường Con Hổ quanh đảo được cổng đặc khu giới thiệu rộng khoảng 9.000 km² với 267 loài cá đã ghi nhận.

Đảo được dùng làm một điểm chuẩn (ký hiệu A11) để vạch đường cơ sở tính chiều rộng lãnh hải của Việt Nam, nên có ý nghĩa đặc biệt về chủ quyền biển ở cửa ngõ phía nam vịnh Bắc Bộ.

Lịch sử

Dấu vết xưa. Khảo cổ học tìm thấy công cụ đá ở khu vực Bến Nghè trên đảo; năm 1994, các phát hiện ở khu vực Bến Tranh cho thấy cư dân Đại Việt thế kỷ XVII–XVIII từng dùng đảo làm điểm dừng trên đường giao thương. Tương truyền thời Nguyễn đây là nơi đày người có tội — lực lượng trên đảo từng phát hiện hài cốt kèm xích cùm khi khơi một giếng cũ.

Đảo tiền tiêu (1959–1972). Sau Hiệp định Genève 1954, đảo chưa có người ở. Ngày 8/8/1959, một trung đội thuộc Trung đoàn 270 do Thiếu úy Dương Đức Thiện chỉ huy đổ bộ, cắm cờ trên đảo; từ đó Cồn Cỏ thuộc quyền quản lý của khu vực Vĩnh Linh. Trong những năm 1965–1972, đảo bị không quân và hải quân Mỹ đánh phá liên tục; việc tiếp tế nước ngọt, lương thực từ đất liền ra đảo gặp rất nhiều khó khăn, một phần hàng tiếp tế được cất giữ từ hệ thống địa đạo Vịnh Mốc. Hệ thống hào giao thông, địa đạo dài hơn 20 km và hàng chục lô cốt trên đảo là dấu vết của giai đoạn này. Đảo được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân hai lần.

Từ đảo quân sự thành đơn vị hành chính:

• Trước năm 2004, đảo thuộc lãnh thổ xã Vĩnh Quang, huyện Vĩnh Linh, do Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị quản lý.
• 9/3/2002 — Tổng đội Thanh niên xung phong xây dựng đảo Cồn Cỏ đi vào hoạt động, đưa thanh niên tình nguyện ra đảo làm kinh tế.
• 1/10/2004 — Nghị định 174/2004/NĐ-CP thành lập huyện Cồn Cỏ trên cơ sở đảo Cồn Cỏ tách từ xã Vĩnh Quang; ngày 18/4/2005 huyện ra mắt.
• Tháng 4/2017 — tỉnh phê duyệt đưa thêm 7 hộ với 21 nhân khẩu từ Cửa Tùng, Vĩnh Thạch, Vĩnh Thái ra định cư lâu dài; trước đó đảo có 12 hộ, 48 nhân khẩu.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 tổ chức toàn bộ huyện Cồn Cỏ thành đặc khu Cồn Cỏ, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân thường trú của Cồn Cỏ rất ít — 139 người theo dữ liệu sắp xếp năm 2025 — phần lớn là các hộ gốc vùng ven biển Vĩnh Linh được tuyển chọn ra định cư, cùng lớp thanh niên xung phong lập nghiệp từ năm 2002. Wikipedia tiếng Việt mô tả dân cư sống trong một khu dân cư mang tên Khu dân cư Thanh niên xung phong, có trưởng khu dân cư. Bên cạnh đó là cán bộ, chiến sĩ thuộc các lực lượng thường trực: Đồn Biên phòng Cồn Cỏ, trạm ra đa, Ban Chỉ huy quân sự và công an đặc khu.

Bộ máy của đặc khu gồm Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ và các đoàn thể, giúp việc là Văn phòng HĐND – UBND và Phòng Kinh tế – Xã hội; ngoài ra có Trung tâm Dịch vụ Du lịch. Ngôi trường kiên cố đầu tiên — Trường mầm non – tiểu học Hoa Phong Ba — khánh thành tháng 11/2015, do Tổng công ty cổ phần Khoan và Dịch vụ khoan dầu khí tài trợ gần 5 tỷ đồng.

Cuộc sống trên đảo phụ thuộc nhiều vào thời tiết biển: mùa gió bão, tàu thuyền ra vào hạn chế, việc cung ứng hàng hóa, nước ngọt và đi lại đất liền phải tính trước.

Kinh tế

Kinh tế Cồn Cỏ xoay quanh ba trụ: dịch vụ hậu cần nghề cá, du lịch và các dịch vụ phục vụ lực lượng đóng quân. Tỉnh đã đầu tư cảng cá và âu tàu trên đảo để làm nơi neo đậu, tránh trú và cung cấp hậu cần cho tàu khai thác trên ngư trường Con Hổ — vùng biển được giới thiệu có trữ lượng khoảng 60.000 tấn/năm.

Du lịch phát triển từ cuối thập niên 2010 với nhà nghỉ homestay, nhà hàng do hộ dân và đơn vị trên đảo vận hành. Cổng thông tin đặc khu ghi đảo đón hơn 4.100 lượt khách dịp hè năm 2022, gần 2.500 lượt trong sáu tháng đầu năm 2023; mục tiêu năm 2025 khoảng 11.000–12.000 lượt. Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ triển khai đề tài nghiên cứu bảo tồn và khai thác bền vững loài hàu răng cưa khổng lồ.

Đất đai hạn hẹp, rừng nguyên sinh được giữ nguyên, nên trên đảo hầu như không có nông nghiệp quy mô; rau xanh chủ yếu trồng trong vườn hộ.

Văn hóa – di tích

Di sản của Cồn Cỏ chủ yếu là di tích chiến tranh: hệ thống hào giao thông và địa đạo, các lô cốt, công sự dọc bờ biển, khu nhà pháo; các địa danh quân sự như điểm cao 63, điểm cao 37, và các vị trí mang tên Hà Đông, Hà Nội, Hải Phòng. Cổng thông tin đặc khu giới thiệu các điểm tham quan: Phòng truyền thống, Đài tưởng niệm, Đài quan sát Thái Văn A, Hầm quân y, Bến đò tiếp tế và ngọn hải đăng ở điểm cao nhất đảo.

Năm 2024, một cây lâu năm trên đảo nằm trong danh sách 45 cây của sáu tỉnh, thành đủ điều kiện công nhận Cây di sản Việt Nam.

Ẩm thực trên đảo dựa vào hải sản tại chỗ; cổng đặc khu nêu các món đặc sản cháo cá nhảy, hàu răng cưa, ốc thổ và rong biển. Đời sống tín ngưỡng của cư dân mang nếp chung của làng biển Vĩnh Linh – Gio Linh, nơi phần lớn hộ dân gốc.

Du lịch

Cồn Cỏ là điểm du lịch biển – đảo gần đất liền nhất của Quảng Trị. Các hoạt động được giới thiệu gồm: tắm biển ở các bãi cát vụn san hô; lặn ngắm san hô; câu cá; đi bộ trong rừng nguyên sinh; tham quan thềm đá bazan và hệ thống di tích chiến tranh (địa đạo, hào, lô cốt, Đài quan sát Thái Văn A); lên hải đăng ngắm toàn cảnh đảo.

Lưu trú chủ yếu là nhà nghỉ homestay và một số cơ sở do Trung tâm Dịch vụ Du lịch đặc khu điều phối; dịp hè cuối tuần thường kín chỗ. Khách tập trung vào mùa hè, khi biển êm; đặc khu thường tổ chức khởi động mùa du lịch từ tháng 3–4. Khi đi cần theo dõi thông báo của biên phòng và thời tiết biển; các khu vực quân sự trên đảo không tự ý vào.

Vì đảo nằm trong khu bảo tồn biển, khách được yêu cầu không bẻ san hô, không bắt cua đá và hạn chế rác thải nhựa — đặc khu đang triển khai kế hoạch chống rác thải nhựa giai đoạn 2026–2030.

Giao thông

Đường duy nhất ra đảo là đường biển. Theo cổng thông tin đặc khu, tàu khách ra Cồn Cỏ xuất phát từ cảng Cửa Việt (xã Cửa Việt), cách đảo gần 30 km; ngoài ra Cửa Tùng là cửa biển gần đảo nhất, cách khoảng 15 hải lý, còn Mũi Lay cách 13 hải lý. Lịch tàu phụ thuộc thời tiết và thông báo của cơ quan biên phòng; trong mùa gió bão tuyến có thể tạm dừng nhiều ngày.

Trên đảo có cảng cá, âu tàu và hệ thống đường nội bộ nối khu dân cư, cơ quan với các điểm di tích; đảo nhỏ nên các điểm đều ở gần nhau.

Hành chính

Địa chỉ trên đảo ghi theo mẫu: “…, đặc khu Cồn Cỏ, tỉnh Quảng Trị”; không còn ghi “huyện Cồn Cỏ”. Đặc khu không có cấp hành chính bên dưới nên không có tên thôn, xã trong địa chỉ. Thủ tục hành chính thực hiện tại UBND đặc khu đặt ở trụ sở huyện đảo cũ, hoặc qua Cổng dịch vụ công.

Bản đồ Đặc khu Cồn Cỏ

Bản đồ tìm theo tên, ranh giới có thể chưa cập nhật sau sáp nhập. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Đặc khu Cồn Cỏ được lập từ 1 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội: