Xã Cửa Tùng

Tổng quan

Hai di tích tiêu biểu nhất của thời chia cắt đất nước — cầu Hiền Lương trên sông Bến Hải và địa đạo Vịnh Mốc — đều nằm trong địa giới xã Cửa Tùng, tỉnh Quảng Trị. Xã chiếm góc đông nam của vùng Vĩnh Linh cũ: phía nam là sông Bến Hải, phía đông là biển, ở giữa là cửa sông Cửa Tùng.

Xã có diện tích 59,83 km², dân số 29.398 người, mật độ khoảng 491 người/km² — đông nhất trong năm xã của vùng Vĩnh Linh cũ. Trụ sở đặt tại trụ sở UBND thị trấn Cửa Tùng cũ. Bốn đơn vị hợp thành là thị trấn Cửa Tùng và ba xã Vĩnh Giang, Hiền Thành, Kim Thạch.

Ngoài di tích, Cửa Tùng có bãi tắm nổi tiếng, mũi đất bazan Mũi Lay và một phần khu rừng nguyên sinh Rú Lịnh. Đây cũng là đầu mối đất liền gần đảo Cồn Cỏ nhất. Các xã cùng huyện cũ: Vĩnh Linh, Bến Quan, Vĩnh Hoàng, Vĩnh Thủy.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên theo cửa biển. Xã mới giữ tên thị trấn Cửa Tùng (lập năm 2009), và tên thị trấn lại lấy từ cửa Tùng — cửa biển nơi sông Bến Hải đổ ra Biển Đông. Đây là kiểu địa danh “Cửa + tên” rất phổ biến ở dải ven biển miền Trung (Cửa Việt, Cửa Lò, Cửa Hội…), trong đó cửa là từ thuần Việt chỉ nơi sông gặp biển; âm này không có chữ Hán Việt (tra âm “cửa”).

Chữ “Tùng”: âm tùng ứng với nhiều chữ Hán — phổ biến nhất là 松 (cây thông, cây tùng) và 從 (theo, đi theo). Trong vùng có làng Tùng Luật ở bờ bắc gần cửa sông, mang cùng chữ “Tùng”. Các nguồn đã tra không ghi chữ Hán của tên cửa biển và không giải thích tên này từ đâu ra, nên ở đây không gán nghĩa cụ thể; tên được dùng như một danh từ riêng chỉ cửa sông.

Tên sông ở cửa Tùng. Wikipedia ghi đoạn cuối sông Bến Hải, sau hợp lưu với sông Sa Lung, chảy qua làng Minh Lương nên xưa gọi là sông Minh Lương; thời Minh Mạng, do kiêng húy chữ “Minh”, tên làng và tên sông đổi thành Hiền Lương. Đó là gốc tên cầu Hiền Lương và tên xã cũ Hiền Thành (ghép từ Vĩnh Hiền và Vĩnh Thành năm 2020).

Các tên cũ khác: Kim Thạch là tên ghép năm 2020 của Vĩnh Kim và Vĩnh Thạch; Vĩnh Giang, Vĩnh Quang, Vĩnh Tân là tên xã thời Khu vực Vĩnh Linh. Trùng tên: trong danh mục xã phường mới không có đơn vị nào khác tên Cửa Tùng; cần phân biệt với xã Cửa Việt cách khoảng 15 km về phía nam.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Cửa Tùng giáp xã Vĩnh Hoàng ở phía bắc, xã Bến Hải ở phía nam (qua sông Bến Hải), xã Vĩnh Thủy ở phía tây và Biển Đông ở phía đông.

Vùng đất phía bắc cửa sông có tầng đất đỏ bazan lan ra gần biển. Điểm nhô ra biển rõ nhất là Mũi Lay (vùng Vĩnh Thạch cũ), cách đảo Cồn Cỏ khoảng 13 hải lý. Sông Bến Hải, dài chừng 100 km, đổ ra biển tại Cửa Tùng; theo Wikipedia, đoạn sông ở chỗ bắc cầu Hiền Lương rộng chưa đầy 100 m.

Phía tây bắc xã có một phần rừng nguyên sinh Rú Lịnh (thuộc xã cũ Hiền Thành) — khu rừng kín thường xanh còn khoảng 93 ha giữa vùng đồng bằng, cách cầu Hiền Lương 6 km về phía đông bắc, cách Cửa Tùng 6 km về phía tây bắc. Địa đạo Vịnh Mốc được đào trong tầng đất đỏ bazan, nhờ đất sét kết dính mà còn gần như nguyên vẹn đến nay.

Lịch sử

Giới tuyến Bến Hải (1954–1975). Hiệp định Genève 1954 lấy sông Bến Hải ở vĩ tuyến 17 làm giới tuyến quân sự tạm thời, hai bờ là vùng phi quân sự. Hai trong bốn đồn cảnh sát giới tuyến theo hiệp định đặt ở bờ bắc thuộc xã ngày nay: đồn Hiền Lương cạnh đầu cầu và đồn Cửa Tùng trên bãi biển. Ở đầu cầu Hiền Lương diễn ra “cuộc chiến màu sơn”, “chọi loa”, “chọi cờ”: cột cờ bờ bắc dựng năm 1962 cao 38,6 m với lá cờ 134 m²; từ 1956 đến 1967 lính giới tuyến treo hết 267 lá cờ lớn. Cầu sắt 7 nhịp xây năm 1952 bị bom đánh sập năm 1967; cầu được phục chế nguyên mẫu và khánh thành ngày 18/5/2003.

Địa đạo Vịnh Mốc. Cuối năm 1963, ông Trần Nam Trung trên đường ra Bắc qua xã Vĩnh Giang đã gợi ý đào địa đạo như Củ Chi. Công trình ở thôn Vịnh Mốc khởi công năm 1965, hoàn thành năm 1966–1967 (các tư liệu ghi khác nhau), do đồn trưởng đồn công an vũ trang 140 Lê Xuân Vy chỉ huy. Địa đạo có ba tầng sâu từ khoảng 12 m đến 22 m, trục chính dài hơn 2.000 m, có giếng nước, hội trường, trạm xá, nhà hộ sinh, bếp Hoàng Cầm; tầng sâu nhất làm kho hậu cần tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ. Cũng trong vùng này có bến đò B Tùng Luật, nay là di tích quốc gia.

Các mốc hành chính:

• 1/10/2004 — đảo Cồn Cỏ tách khỏi xã Vĩnh Quang lập huyện Cồn Cỏ.
• 24/8/2009 — Nghị quyết 39/NQ-CP thành lập thị trấn Cửa Tùng trên cơ sở toàn bộ xã Vĩnh Quang và 228,70 ha, 828 người của xã Vĩnh Thạch (4 thôn Thạch Bàn, Thạch Bắc, Thạch Nam, Thạch Trung).
• 1/1/2020 — Nghị quyết 832/NQ-UBTVQH14: nhập Vĩnh Tân vào thị trấn Cửa Tùng; Vĩnh Thạch + Vĩnh Kim thành Kim Thạch; Vĩnh Hiền + Vĩnh Thành thành Hiền Thành.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ thị trấn Cửa Tùng, xã Vĩnh Giang, Hiền Thành, Kim Thạch thành xã Cửa Tùng, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Gần 29.400 người sống trên chưa đầy 60 km², phần lớn tập trung ở khu thị trấn cũ quanh cửa sông và các làng ven biển, ven sông. Cư dân là người Kinh, sống bằng biển, ruộng vườn và dịch vụ. Lực lượng vũ trang Cửa Tùng được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân ngày 22/12/1969.

Năm 2017, một số hộ ở Cửa Tùng và Vĩnh Thạch được chọn ra định cư lâu dài trên đảo Cồn Cỏ, nên giữa hai nơi có quan hệ họ hàng, làng xóm chặt chẽ. Trụ sở UBND xã đặt ở thôn Thạch Hòa.

Kinh tế

Kinh tế xã dựa vào ba mảng: nghề biển ở cửa sông và các làng ven biển, du lịch – dịch vụ gắn với bãi tắm và di tích, và nông nghiệp trên đồng đất đỏ phía trong. Vùng quanh Rú Lịnh làm lúa nước và chăn nuôi; rừng là nguồn nước tưới cho đồng ruộng các xã cũ Hiền Thành, Vĩnh Tân, Vĩnh Giang. Mùa hè là mùa của dịch vụ tắm biển, lưu trú, ăn uống ở bãi Cửa Tùng. Lượng khách tham quan cầu Hiền Lương và địa đạo Vịnh Mốc quanh năm đem lại việc làm cho dịch vụ ăn uống, bán hàng lưu niệm, hướng dẫn tham quan.

Văn hóa – di tích

Xã có hai di tích quốc gia đặc biệt: Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải (cầu Hiền Lương, sông Bến Hải, cột cờ, đồn công an giới tuyến, nhà liên hợp, giàn loa…; phần bờ nam với tượng đài “Khát vọng thống nhất” thuộc xã Bến Hải) và địa đạo Vịnh Mốc. Ngoài ra có bến đò B Tùng Luật (di tích quốc gia) và nhiều căn hầm thuộc hệ thống làng hầm Vĩnh Linh.

Về văn hóa dân gian, cổng thông tin xã Vĩnh Linh nêu chèo cạn Tùng Luật, Vịnh Mốc và đua thuyền truyền thống Cửa Tùng trong số các loại hình tiêu biểu của Vĩnh Linh.

Du lịch

Tuyến tham quan điển hình ở Cửa Tùng gồm: cụm di tích đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải (cầu phục chế lát gỗ, cột cờ bờ bắc, nhà trưng bày); địa đạo Vịnh Mốc (có nhà bảo tàng ở lối vào); bãi tắm Cửa Tùng; Mũi Lay. Wikipedia xếp bãi tắm Cửa Tùng và rừng Rú Lịnh vào các danh thắng tự nhiên của Vĩnh Linh. Từ Cửa Tùng có thể ra đảo Cồn Cỏ, cách khoảng 15 hải lý.

Giao thông

Quốc lộ 1 qua sông Bến Hải bằng cầu Hiền Lương mới (dài 230 m, xây năm 1996 bên cạnh cầu cũ). Đường ven biển và đường từ Hồ Xá xuống nối khu Cửa Tùng, Vịnh Mốc với trung tâm Vĩnh Linh. Cửa sông là nơi tàu cá ra vào.

Bản đồ Xã Cửa Tùng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Cửa Tùng được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Vĩnh Linh trước đây

• Xã Bến Quan 9.447
• Xã Vĩnh Hoàng 19.021
• Xã Vĩnh Linh 27.527
• Xã Vĩnh Thủy 20.747