Phường Ba Đồn

Tổng quan

Ba Đồn là một phường của tỉnh Quảng Trị, nằm bên sông Gianh, trên Quốc lộ 1 và đường sắt Thống Nhất, cách phường Đồng Hới khoảng 40 km về phía bắc và cách Đèo Ngang khoảng 25 km về phía nam. Từ năm 1958 nơi đây là thị trấn huyện lỵ Quảng Trạch, từ năm 2013 là trung tâm thị xã Ba Đồn; trụ sở phường mới đặt tại trụ sở cũ của UBND thị xã.

Phường có diện tích 20,45 km² và dân số 28.805 người, mật độ khoảng 1.409 người/km² — cao nhất trong bốn đơn vị của vùng Ba Đồn cũ.

Ba Đồn được biết đến với chợ Ba Đồn, một trong những chợ cổ nhất Quảng Bình, và nghề làm nón. Các đơn vị cùng vùng thị xã cũ là phường Bắc Gianh, các xã Nam Gianh và Nam Ba Đồn.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: phường mới giữ tên phường Ba Đồn cũ — đơn vị lõi, vốn là thị trấn Ba Đồn từ năm 1958. Bản thân địa danh Ba Đồn được giải thích là có từ thời Hậu Lê: khi chúa Trịnh lập ba đồn lính ở phía bắc sông Gianh để phòng tuyến với chúa Nguyễn, gồm đồn Trung Thuần, đồn Phan Long và đồn Xuân Kiều. Ba tên đồn ấy vẫn còn dấu vết: Phan Long là tên thôn được tách ra lập thị trấn Ba Đồn năm 1958; Trung Thuần nay là tên một xã lân cận; Xuân Kiều là tên một thôn của xã Quảng Xuân cũ.

Cấu tạo tên: đây là tên lai, không đọc trọn theo lối Hán Việt được.

• Ba — số đếm thuần Việt (ba cái đồn), không phải chữ Hán. Từ điển Hán Nôm có các chữ đọc “ba” như 巴, 波 nhưng không liên quan tới tên này.
• Đồn — gốc Hán Việt 屯: nơi đóng quân, đồn binh (nghĩa gốc là tụ tập, đóng giữ). Từ “đồn” đã Việt hóa hoàn toàn trong tiếng Việt.

Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục “Ba Đồn”, ghi là “một thị trấn thuộc huyện Quảng Trạch” — định nghĩa của giai đoạn trước năm 2013.

Các tầng nghĩa của tên: trước 2025, “Ba Đồn” có thể chỉ thị trấn (1958–2013), phường (2013–2025) hoặc thị xã (2013–2025). Từ 1/7/2025 chỉ còn phường Ba Đồn, và xã Nam Ba Đồn mang tên ghép “phía nam Ba Đồn”. Tên Ba Đồn không trùng với đơn vị nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, phường Ba Đồn giáp xã Quảng Trạch ở phía bắc, xã Nam Gianh ở phía nam, phường Bắc Gianh ở phía đông, các xã Tân Gianh và Nam Ba Đồn ở phía tây.

Phường nằm trên bờ bắc sông Gianh. Đoạn sông từ Tân Gianh, Nam Ba Đồn xuống tới Ba Đồn có 5 cồn bãi giữa dòng; ngay phía dưới Ba Đồn lòng sông rộng tới khoảng 1 km. Tàu thuyền đi được từ Cửa Gianh lên tới Ba Đồn. Địa hình bằng phẳng, đất phù sa ven sông, mùa lũ (tháng 9–11) có nguy cơ ngập ở các khu thấp.

Lịch sử

Trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh (1627–1672 là giai đoạn chiến sự), sông Gianh là ranh giới Đàng Ngoài – Đàng Trong. Tư liệu về sông Gianh chép rằng bờ bắc sông có chợ Ba Đồn, nơi quân Trịnh mua đồ ăn.

• 26/6/1958: Ủy ban Hành chính Liên khu 4 ra Quyết định 598/TC/CB, tách thôn Phan Long của xã Quảng Long để lập thị trấn Ba Đồn, huyện lỵ huyện Quảng Trạch.
• 18/4/2012: Bộ Xây dựng công nhận thị trấn Ba Đồn mở rộng (gồm thị trấn và các xã Quảng Long, Quảng Phong, Quảng Phúc, Quảng Thọ, Quảng Thuận cùng thôn Xuân Kiều xã Quảng Xuân) là đô thị loại IV.
• 20/12/2013: Nghị quyết 125/NQ-CP thành lập thị xã Ba Đồn (16.318,28 ha, 115.196 nhân khẩu); lập phường Ba Đồn (200,81 ha, 10.357 nhân khẩu, chia 6 khu phố), phường Quảng Long (911,61 ha, 7.011 nhân khẩu) và phường Quảng Phong (470,04 ha, 6.705 nhân khẩu). Quảng Hải vẫn là xã của thị xã.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ phường Quảng Phong, Quảng Long, Ba Đồn và xã Quảng Hải thành phường Ba Đồn mới, tỉnh Quảng Trị; hoạt động từ 1/7/2025, đồng thời thị xã Ba Đồn kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

Gần 29 nghìn người sống trên khoảng 20 km², phần lớn là cư dân đô thị buôn bán, dịch vụ, cán bộ, người lao động. Ở cấp thị xã cũ, Wikipedia ghi khoảng 32,26% dân số theo Công giáo (năm 2019).

Là trung tâm hành chính của vùng bắc Quảng Bình cũ hơn sáu thập kỷ, Ba Đồn tập trung trường trung học, cơ sở y tế và các cơ quan phục vụ cả các xã xung quanh. Một trường trung học cơ sở ở phường Ba Đồn mang tên danh sĩ Nguyễn Hàm Ninh.

Kinh tế

Thương mại – dịch vụ là trụ cột. Chợ Ba Đồn là chợ lớn và lâu đời; thị trấn Ba Đồn trước đây có chợ phiên nổi tiếng khắp vùng Bắc Trung Bộ.

Ở cấp thị xã cũ, cơ cấu kinh tế năm 2019 theo Wikipedia: thương mại – dịch vụ 44,4%, công nghiệp – xây dựng 35,3%, nông – lâm – thủy sản 20,3%. Các thôn ven sông của Quảng Hải cũ còn làm nông nghiệp, nuôi trồng và khai thác thủy sản trên sông Gianh.

Nghề làm nón của Ba Đồn vẫn được duy trì tới nay.

Văn hóa

• Chợ Ba Đồn — một trong những chợ cổ nhất của Quảng Bình cũ.
• Nghề nón — nghề thủ công gắn với tên Ba Đồn, có ca dao lưu truyền.
• Đình làng Lũ Phong — Wikipedia liệt kê trong mục di tích của phường Ba Đồn; tư liệu tỉnh ghi đình Lũ Phong và đình Phù Trịch là di tích cấp quốc gia thuộc thị xã Ba Đồn. Một danh mục khác lại ghi đình Lũ Phong ở xã Quảng Minh cũ, nên vị trí cụ thể cần đối chiếu thêm.
• Hát Kiều — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2023) của các địa bàn Quảng Trạch, Tuyên Hóa, Ba Đồn.

Giao thông

Quốc lộ 1 và đường sắt Thống Nhất đi qua vùng Ba Đồn. Sông Gianh là tuyến thủy nội địa từ Cửa Gianh lên Ba Đồn. Cầu Gianh trên Quốc lộ 1 nằm ở phường Bắc Gianh lân cận. Cao tốc Bắc – Nam đoạn Vũng Áng – Bùng đi qua địa bàn thị xã cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “Tổ dân phố …, phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị”. Giấy tờ cũ ghi “phường Quảng Long / Quảng Phong / xã Quảng Hải, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình” nay đều thuộc phường Ba Đồn. Thủ tục làm tại UBND phường (trụ sở cũ của UBND thị xã Ba Đồn) hoặc điểm phục vụ hành chính công của phường.

Bản đồ Phường Ba Đồn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Ba Đồn được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thị xã Ba Đồn trước đây

• Phường Bắc Gianh 32.800
• Xã Nam Ba Đồn 27.643
• Xã Nam Gianh 36.527