Xã Chợ Mới

Tổng quan

Xã Chợ Mới là cửa ngõ phía nam của vùng Bắc Kạn cũ, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Quốc lộ 3 và đường cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới chạy qua; sông Chợ Chu từ phía tây đổ vào sông Cầu ngay trên địa bàn xã. Khu trung tâm là thị trấn Đồng Tâm cũ – huyện lỵ của huyện Chợ Mới từ 1998 đến 2025 – và trụ sở xã đặt tại trụ sở huyện cũ.

Xã rộng 118,98 km², dân số 14.219 người, mật độ khoảng 120 người/km² – đông dân nhất trong năm xã thuộc vùng Chợ Mới cũ. Ba đơn vị hợp thành có quy mô chênh nhau: thị trấn Đồng Tâm 22,82 km² với 6.457 người, xã Quảng Chu 49,57 km² với 4.589 người, xã Như Cố 46,59 km² với 3.173 người (số liệu đề án dẫn trên Wikipedia tiếng Việt).

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lịch sử của vùng, được khôi phục. Không đơn vị nào trong ba đơn vị hợp thành còn mang tên Chợ Mới: thị trấn Chợ Mới đã đổi thành thị trấn Đồng Tâm từ năm 2020. Năm 2025, khi huyện Chợ Mới thôi hoạt động, tên huyện được đặt lại cho xã trung tâm.

Nghĩa. "Chợ Mới" là tên thuần Việt, không có chữ Hán Việt tương ứng (công cụ tra từ điển xác nhận cả hai âm chợ, mới đều không phải âm Hán Việt): nghĩa đen là cái chợ mới mở, phân biệt với chợ cũ. Đây là kiểu địa danh khởi đầu từ một điểm họp chợ rồi thành tên phố, tên vùng – giống tên huyện Chợ Mới ở An Giang.

Tên này có từ bao giờ. Tên Chợ Mới xuất hiện ít nhất từ cuối thế kỷ XIX: Đồng Khánh dư địa chí (dẫn trong bài Định Hóa trên Wikipedia tiếng Việt) mô tả châu Định "phía bắc giáp Chợ Mới, trang Yên Đĩnh, châu Bạch Thông"; và sử sách ghi trận Chợ Mới ngày 17/1/1889 trong phong trào chống Pháp do Phùng Bá Chỉ (Bá Kỳ) lãnh đạo. Về sau Chợ Mới là tên thị trấn (huyện Bạch Thông, rồi Phú Lương, rồi lại Bạch Thông) và từ năm 1998 là tên huyện.

Các tên cũ khác. Theo Quyết định 150-NV ngày 12/5/1964, xã Đồng Tâm đổi tên thành Yên Đĩnh, xã Toàn Thành đổi thành Như Cố; năm 2020 thị trấn mới lập lại lấy tên Đồng Tâm – tức khôi phục tên xã thời kháng chiến. Yên Đĩnh vốn là tên một tổng thuộc huyện Phú Lương, bị người Pháp cắt sang châu Bạch Thông năm 1901.

Trùng tên: tỉnh An Giang cũng có xã Chợ Mới; khi ghi địa chỉ cần viết "xã Chợ Mới, tỉnh Thái Nguyên".

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Yên Bình và Thần Sa ở phía đông, Yên Trạch và Phượng Tiến ở phía tây, Phú Lương và Văn Lăng ở phía nam, Thanh Thịnh ở phía bắc.

Vùng Chợ Mới cũ là khu vực thấp của Bắc Kạn, độ cao trung bình dưới 300 m, đồi xen núi thấp, nhiều thung lũng. Sông Cầu – sông lớn nhất vùng Bắc Kạn cũ – chảy qua với lòng rộng, ít thác ghềnh; sông Chợ Chu hợp lưu vào sông Cầu trên địa bàn xã. Khí hậu theo số liệu của huyện cũ: nhiệt độ trung bình năm khoảng 21°C, tháng 1 khoảng 14°C, lượng mưa khoảng 1.500 mm/năm, mỗi năm 87–88 ngày sương mù, đôi khi có sương muối. Xã có các hồ nhỏ Tam Kha, Khuôn Sao, Đèo Bụt, Khuổi Quang.

Lịch sử

Trên địa bàn có di chỉ Tống Cổ – Wikipedia tiếng Việt xếp vào nhóm di chỉ khảo cổ có dấu vết người tiền sử ở Bắc Kạn; Tồng Cổ là tên một thôn của xã Yên Đĩnh cũ. Cuối thế kỷ XIX, Chợ Mới là chiến trường của các cuộc kháng Pháp do Phùng Bá Chỉ, rồi Mã Sinh Long (Mã Mang) lãnh đạo.

• 25/6/1901 – tổng Yên Đĩnh tách khỏi huyện Phú Lương (Thái Nguyên), nhập châu Bạch Thông (Bắc Kạn).
• 12/5/1964 – Quyết định 150-NV đổi tên Đồng Tâm → Yên Đĩnh, Toàn Thành → Như Cố.
• 25/3/1967 – thị trấn Chợ Mới và chín xã phía nam Bạch Thông (trong đó có Quảng Chu, Như Cố, Yên Đĩnh) chuyển sang huyện Phú Lương, tỉnh Bắc Thái.
• 1996–1997 – tái lập tỉnh Bắc Kạn, các đơn vị này trở về huyện Bạch Thông.
• 6/7/1998 – lập huyện Chợ Mới, huyện lỵ là thị trấn Chợ Mới.
• 1/2/2020 – Nghị quyết 855/NQ-UBTVQH14 nhập xã Yên Đĩnh (20,34 km²) vào thị trấn Chợ Mới (2,33 km²) thành thị trấn Đồng Tâm.
• 16/6/2025 – Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Đồng Tâm, xã Quảng Chu, xã Như Cố thành xã Chợ Mới, thuộc tỉnh Thái Nguyên (hợp nhất với Bắc Kạn theo Nghị quyết 202/2025/QH15).

Dân cư – xã hội

Năm 2026, xã gộp 23 thôn thành 12 thôn, gồm các thôn số 1, 2, 4, 7 ở khu phố cũ và các thôn Bản Đén, Bản Quất, Đèo Vai, Đoàn Kết, Đồng Luông, Khuân Bang, Nà Luống, Nà Mố, Như Cố, Pắc San, Quảng Chu, Yên Đĩnh (danh sách công bố có 16 tên, nhiều hơn con số 12 – cần đối chiếu văn bản gốc). Nhiều tên thôn mang yếu tố tiếng Tày (Bản, Nà, Khuổi, Pắc). Wikipedia tiếng Việt ghi năm 1945 nhiều người Hoa ở Chợ Mới tham gia "Nam Dương Hoa kiều hiệp hội".

Kinh tế

Khu trung tâm là đầu mối thương mại – dịch vụ của vùng Chợ Mới cũ dọc quốc lộ 3. Nông – lâm nghiệp chiếm phần lớn diện tích: huyện Chợ Mới cũ có độ che phủ rừng cao (năm 2005 đất rừng chiếm 77% diện tích) và là huyện có diện tích rừng trồng lớn nhất Bắc Kạn; cây trồng gồm keo, mỡ, bồ đề, quế, hồi, cùng chè và cây ăn quả. Tỉnh Bắc Kạn cũ xác định mơ là cây ăn quả đặc trưng của Chợ Mới. Khoáng sản của vùng gồm antimon, graphit và sét xi măng.

Văn hóa

Cư dân vùng Chợ Mới cũ gồm người Tày, Kinh, Dao, Sán Chay và một số dân tộc khác (theo số liệu xã Thanh Thịnh láng giềng); hát then, đàn tính của người Tày là sinh hoạt văn nghệ quen thuộc ở các thôn. Di chỉ Tống Cổ là dấu tích khảo cổ của xã. Tên phố chợ đã thành tên xã, tên huyện, cho thấy vai trò lâu đời của Chợ Mới như điểm họp chợ trên con đường ven sông Cầu nối Thái Nguyên với Bắc Kạn – vai trò mà quốc lộ 3 ngày nay tiếp nối.

Giao thông

Quốc lộ 3 và đường cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới (thuộc tuyến Hà Nội – Thái Nguyên – Bắc Kạn – Cao Bằng) qua xã. Từ Chợ Mới, quốc lộ 3 đi ngược lên phường Bắc Kạn, xuôi về thành phố Thái Nguyên cũ.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Chợ Mới, tỉnh Thái Nguyên. Người dân thị trấn Đồng Tâm (gồm Chợ Mới và Yên Đĩnh cũ), các xã Quảng Chu, Như Cố cũ làm thủ tục tại UBND xã Chợ Mới, đặt ở trụ sở huyện Chợ Mới cũ.

Bản đồ Xã Chợ Mới

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Chợ Mới được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Chợ Mới trước đây

• Xã Tân Kỳ 7.718
• Xã Thanh Mai 7.406
• Xã Thanh Thịnh 8.802
• Xã Yên Bình 7.036