Thần Sa là xã vùng cao thuộc tỉnh Thái Nguyên, ở phía tây bắc vùng Võ Nhai cũ, nổi tiếng với khu di chỉ khảo cổ học Thần Sa và mái đá Ngườm; xã lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Thượng Nung và Thần Xa. Diện tích 146,08 km², dân số 6.010 người.
Tổng quan
Trong thung lũng sông Thần Sa, kẹp giữa những dãy núi đá vôi cuối dãy Bắc Sơn, các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu vết người thời đồ đá cũ – nền văn hóa được gọi theo tên chính nơi này. Xã Thần Sa thuộc tỉnh Thái Nguyên, gồm hai xã cũ Thần Xa và Thượng Nung của huyện Võ Nhai; trụ sở đặt tại xã Thần Sa cũ.
Xã rộng 146,08 km², dân số 6.010 người, mật độ khoảng 41 người/km². Ngoài khu di tích khảo cổ, Thần Sa có thác Mưa Rơi, nằm trong Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, và từng là nơi có những bãi vàng tự phát lớn vào cuối thế kỷ XX.
Tên gọi và ý nghĩa
Kế thừa tên xã cũ. Xã mới lấy tên Thần Sa, tên của xã cũ đặt trụ sở – đồng thời là tên sông và tên khu di chỉ khảo cổ, nên được giới nghiên cứu biết đến rộng rãi. Wikipedia tiếng Việt ghi xã cũ còn được viết là Thần Xa; trong danh mục sắp xếp năm 2025, xã cũ cũng ghi "Thần Xa" còn xã mới viết "Thần Sa". Như vậy tên Thần Sa đã có ít nhất từ thế kỷ XIX, khi còn thuộc huyện Đồng Hỷ; năm 1948 Thần Sa là một trong 17 xã của huyện Võ Nhai.
Nghĩa chữ. Chưa tìm được văn bản Hán Nôm ghi tên xã. Trong từ điển, thần sa là danh từ địa chất chỉ sulfua thủy ngân tự nhiên màu đỏ (chu sa); âm thần có các chữ như 神 (thần linh) hay 辰, âm sa thường là 沙 (cát). Không có nguồn nào cho biết tên xã liên quan đến khoáng vật chu sa hay mang nghĩa "cát thần". Vì vậy chỉ nên coi các chữ trên là khả năng, không phải từ nguyên.
Hai tên đều có từ thời Nguyễn. Mục lịch sử huyện Đồng Hỷ trên Wikipedia tiếng Việt ghi: thời Nguyễn, huyện Đồng Hỷ có tổng Thượng Nùng gồm hai xã Thượng Nùng và Thần Sa; năm 1901 người Pháp cắt tổng này (cùng các tổng Văn Lăng, Linh Sơn) về châu Võ Nhai. Bài này cũng ghi rõ "Thượng Nùng (nay là Thượng Nung)" – tức Thượng Nung là cách viết sau của Thượng Nùng. Cả nước chỉ có một xã Thần Sa.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Nghinh Tường và Sảng Mộc ở phía đông, Chợ Mới và Văn Lăng ở phía tây, Quang Sơn và La Hiên ở phía nam, Yên Bình và Sảng Mộc ở phía bắc.
Địa hình đặc trưng là những dãy núi đá vôi dày đặc – phần cuối của dãy núi Bắc Sơn – xen các dải thung lũng hẹp dọc bờ sông Thần Sa. Thắng cảnh thác Mưa Rơi nằm trên địa bàn. Xã thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng (hơn 17.000 ha rừng), còn nhiều gỗ quý như nghiến, trai, lý, sến với trữ lượng khá. Khoáng sản theo tài liệu huyện cũ: chì, kẽm trữ lượng nhỏ, vàng sa khoáng hàm lượng thấp.
Lịch sử
Khu di chỉ khảo cổ Thần Sa
Khu di tích Thần Sa nằm trọn trong xã. Wikipedia tiếng Việt ghi tại đây phát hiện nền văn hóa khảo cổ Thần Sa thuộc thời đại đồ đá cũ, niên đại khoảng 3 vạn năm, "lần đầu tiên tìm được ở Đông Nam Á". Di chỉ quan trọng nhất là mái đá Ngườm trên sườn dãy núi Ngườm, ở cuối xóm Kim Sơn, giáp Hạ Sơn: mái đá cao chừng 30 m, rộng 60 m, cửa quay hướng bắc. Hố khai quật cho thấy bốn tầng văn hóa – tầng trên có di vật kiểu Bắc Sơn, Hòa Bình, Sơn Vi; tầng thứ ba thuần công cụ kiểu Ngườm; tầng thứ tư có hàng vạn công cụ kiểu Phiêng Tung và Ngườm, với kỹ thuật được so sánh với văn hóa Mousterian của trung kỳ đá cũ. Mái đá Ngườm được xếp hạng di tích quốc gia. Đầu năm 2011, một răng voi hóa thạch (niên đại 30.000–50.000 năm) được tìm thấy ở đoạn sông Thần Sa chảy qua di chỉ.
Hành chính
Thời Nguyễn, Thượng Nùng và Thần Sa là hai xã của tổng Thượng Nùng, huyện Đồng Hỷ; năm 1901 tổng được cắt về châu Võ Nhai (bài huyện Võ Nhai trên Wikipedia lại ghi châu Võ Nhai đã có tổng Thượng Nùng từ sau năm 1894 – hai mốc chưa thống nhất). Năm 1948, Thần Sa và Thượng Nung là hai trong 17 xã của huyện Võ Nhai. Giai đoạn 1965–1996 huyện thuộc tỉnh Bắc Thái. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 nhập xã Thượng Nung và xã Thần Xa thành xã Thần Sa, hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Theo số liệu trước 2024 dẫn trên Wikipedia tiếng Việt, người dân tộc thiểu số chiếm khoảng 94% dân số Thượng Nung và 92% dân số Thần Sa. Năm 2026, xã được sắp xếp thành sáu xóm: Kim Sơn (gộp Kim Sơn, Trung Sơn, Hạ Sơn), Xuyên Sơn (gộp Ngọc Sơn, Xuyên Sơn), Tân Kim (gộp Tân Kim, Thượng Kim), Trung Thành, An Thành và Lũng Luông (giữ nguyên). Tất cả đều thuộc vùng dân tộc thiểu số, miền núi và diện đặc biệt khó khăn. Địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn là trở ngại lớn của xã.
Kinh tế
Theo định hướng nêu trên Wikipedia tiếng Việt, xã tập trung phát triển kinh tế rừng, du lịch sinh thái và khai thác vàng. Trong những thập niên cuối thế kỷ XX, Thần Sa có các bãi vàng "thổ phỉ" tự phát với hàng vạn người và hàng nghìn máy móc hoạt động ngày đêm, đào xới thung lũng rộng vài chục ha, để lại địa hình nham nhở với nhiều hang hầm. Ngày nay sinh kế chính vẫn là trồng lúa, ngô ở thung lũng, chăn nuôi và nghề rừng.
Văn hóa – di tích
- Mái đá Ngườm – di tích khảo cổ học cấp quốc gia, xóm Kim Sơn.
- Khu di chỉ khảo cổ Thần Sa – hệ thống hang, mái đá có dấu vết người thời đồ đá cũ.
- Thác Mưa Rơi – thắng cảnh tự nhiên.
Giới thiệu của huyện Võ Nhai cũ gọi mái đá Ngườm là "cái nôi ra đời sớm nhất của người Âu Lạc"; về niên đại, giới khảo cổ xếp các tầng văn hóa ở đây vào thời đại đồ đá, sớm hơn nhiều so với thời Âu Lạc.
Giao thông
Xã nối với khu La Hiên – quốc lộ 1B ở phía nam và với vùng Chợ Mới ở phía tây qua các đường liên xã; mạng đường còn thưa vì núi đá chia cắt.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Thần Sa, tỉnh Thái Nguyên. Người dân hai xã Thần Sa (Thần Xa), Thượng Nung cũ làm thủ tục tại UBND xã Thần Sa, đặt ở trụ sở xã Thần Sa cũ.
Bản đồ Xã Thần Sa
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Thần Sa được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Thượng Nung | Huyện Võ Nhai | Tỉnh Thái Nguyên | toàn bộ |
| Xã Thần Xa | Huyện Võ Nhai | Tỉnh Thái Nguyên | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Thần Sa mới gồm những xã cũ nào?
Gồm toàn bộ xã Thượng Nung và xã Thần Xa (Thần Sa) của huyện Võ Nhai cũ, theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15.
Mái đá Ngườm là gì?
Di chỉ khảo cổ học quan trọng nhất của khu Thần Sa, ở xóm Kim Sơn; mái đá cao khoảng 30 m, có bốn tầng văn hóa thời đồ đá, là di tích cấp quốc gia.
Tên Thần Sa có nghĩa là gì?
Chưa có nguồn xác định. Trong từ điển, thần sa là tên khoáng vật sulfua thủy ngân (chu sa), nhưng không có tài liệu nói tên xã đặt theo nghĩa này.
Thần Sa có vàng không?
Có vàng sa khoáng hàm lượng thấp; cuối thế kỷ XX từng có các bãi vàng tự phát với hàng vạn người khai thác.
Cùng Huyện Võ Nhai trước đây
- Xã Dân Tiến 19.390
- Xã La Hiên 12.269
- Xã Nghinh Tường 6.554
- Xã Sảng Mộc 3.286
- Xã Tràng Xá 14.609
- Xã Võ Nhai 17.509
← Toàn bộ 92 xã, phường của Thái Nguyên Tra tên xã cũ → mới