Xã Nguyệt Ấn

Tổng quan

Nguyệt Ấn là xã rộng nhất trong sáu xã gốc Ngọc Lặc, nằm ở phía tây nam vùng này, giáp vùng Lang Chánh và Thường Xuân cũ. Sông Âm chảy qua địa bàn; trên đất này từng có nông trường quốc doanh Sông Âm, tổ chức thành thị trấn nông trường cho đến năm 2004. Ở núi Nú thuộc xã Nguyệt Ấn cũ, khảo cổ học đã tìm thấy đồ đồng thời văn hóa Đông Sơn.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 98,52 km², dân số 23.462 người, mật độ khoảng 238 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở xã Nguyệt Ấn cũ. Xã có 34 thôn, khu dân cư.

Các xã cùng gốc huyện Ngọc Lặc: Ngọc Lặc, Thạch Lập, Ngọc Liên, Kiên Thọ, Minh Sơn.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Nguyệt Ấn — một trong 12 xã của huyện Ngọc Lặc thời 1946–1963 và là nơi đặt trụ sở. Hai xã nhập vào cũng là tên cũ: Vân Am và Phùng Giáo đều có trong danh sách 12 xã ấy; riêng Vân (Vân Am) còn là tên một trong bốn tổng của Ngọc Lặc trước 1945 (tổng Ngọc, tổng Cốc, tổng Hạt, tổng Vân).

Phân tích Hán Việt: Nguyệt gần như chắc chắn là 月 — mặt trăng. Ấn thường là 印 — con dấu, in dấu. Âm này còn ứng với một số chữ khác, nhưng 印 là chữ phổ biến nhất trong địa danh. Với 月印, tên có nghĩa "vầng trăng in dấu", "bóng trăng in xuống" — hình ảnh quen trong văn chương chữ Hán (như câu 月印萬川, "trăng in muôn sông"). Không có tài liệu cho biết tên xã được đặt theo điển ấy hay từ một tên làng cũ; nghĩa trên chỉ là cách đọc theo chữ.

Tên các thôn: khi sắp xếp năm 2018, Nguyệt Ấn cũ đặt loạt tên thôn mới cùng mở đầu bằng chữ Nguyệt: Nguyệt Sơn, Nguyệt Tân, Nguyệt Trung, Nguyệt Tiến, Nguyệt Thành, Nguyệt Thịnh, Nguyệt Bình — thay cho các tên làng Bảng Lảng, Xăm, Ươu, Nán, Thé, Đồng Keo…

Trùng tên: không xã phường nào ở tỉnh khác mang tên Nguyệt Ấn.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Minh Sơn ở phía đông; Minh Sơn và Ngọc Lặc ở phía bắc; các xã Giao An, Lương Sơn ở phía tây; Kiên Thọ ở phía nam.

Sông Âm chảy qua địa bàn — một trong ba con sông chính của vùng Ngọc Lặc cùng sông Cầu Chày và sông Hép — rồi xuôi về phía Kiên Thọ, nơi sông đổ vào sông Chu. Địa hình đồi núi phía tây chuyển dần thành đồi thoải ven sông Âm, nơi nông trường Sông Âm từng khai hoang trồng cây công nghiệp. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa nhiều vào mùa hè.

Lịch sử

Thời Đông Sơn

Theo Wikipedia tiếng Việt, ở Ngọc Lặc đã phát hiện các nhóm đồ đồng Đông Sơn — công cụ, vũ khí, trống đồng — qua di chỉ Mả Mè và núi Nú (xã Nguyệt Ấn), cho thấy vùng này có người sinh sống từ hơn hai nghìn năm trước.

Các xã và nông trường

Nguyệt Ấn, Phùng Giáo, Vân Am có mặt trong danh sách 12 xã của huyện Ngọc Lặc thời 1946–1963. Trong giai đoạn 1963–1982, thị trấn nông trường Sông Âm được thành lập. Từ 1977 đến 1982 các xã thuộc huyện Lương Ngọc; theo Quyết định 102-HĐBT ngày 2/10/1981, phần phía nam Phùng Giáo tách ra lập xã Phùng Minh (nay thuộc Kiên Thọ). Theo Nghị định 15/2004/NĐ-CP, thị trấn nông trường Sông Âm giải thể; đất đai, dân cư chuyển về các xã Nguyệt Ấn, Kiên Thọ, Phùng Minh, Phùng Giáo (Ngọc Lặc) và Thọ Minh, Xuân Châu, Xuân Lam, Xuân Thiên (Thọ Xuân), trong đó Nguyệt Ấn và Phùng Giáo nhận phần lớn.

Ngày 11/7/2018 HĐND tỉnh sắp xếp thôn: ở Vân Am, các làng Bên – Tró thành thôn Cao Sơn, Giỏi Hạ – Giỏi Thượng thành Giỏi, Ba Nhà – Đắm thành Đắm Vân Giang, Bà – Sùng thành Thuận Bà, Liễu – Sống thành Vân Thịnh, Khén Ngoại – Khén Nội thành Khén; ở Phùng Giáo, Đội 3 và Tiến Thành thành Hợp Thành. Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, ba xã hợp thành xã Nguyệt Ấn.

Dân cư – xã hội

Dân số 23.462 người. Hai lớp dân cư dễ nhận thấy: các làng lâu đời (Khén, Giỏi, Đắm, Sùng…) của vùng Ngọc Lặc — nơi người Mường cư trú từ lâu — và các khu dân cư nông trường; những tên thôn cũ như Đội 3, Đội 4 gợi lại cách tổ chức theo đội sản xuất của nông trường Sông Âm. Trường học các cấp cơ sở, trạm y tế kế thừa từ ba xã cũ.

Kinh tế

Đất đồi ven sông Âm thích hợp cây công nghiệp; vùng Ngọc Lặc thuộc vùng mía thâm canh và vùng sắn, cây ăn quả của tỉnh, và các khu đất nông trường cũ là nơi tập trung những cây trồng này. Ruộng thung lũng trồng lúa; chăn nuôi bò, trồng rừng sản xuất là nguồn thu đáng kể của các hộ vùng đồi.

Văn hóa – di tích

Núi Nú với các phát hiện đồ đồng Đông Sơn là điểm khảo cổ đáng chú ý của xã. Đời sống văn hóa hiện nay mang nét Mường: tiếng Mường, cồng chiêng, nhà sàn, lễ tục nông nghiệp, xen với nếp sinh hoạt khu nông trường. Chưa có tư liệu được kiểm chứng về di tích xếp hạng trong xã; các di tích lớn gần nhất là đền Tép (Lê Lai) và khu di tích Lam Kinh ở Kiên Thọ phía nam.

Giao thông

Các tuyến đường liên xã nối Nguyệt Ấn với trung tâm Ngọc Lặc và đường Hồ Chí Minh ở phía bắc, với Kiên Thọ và vùng Lam Kinh ở phía nam, với vùng Lang Chánh ở phía tây.

Bản đồ Xã Nguyệt Ấn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nguyệt Ấn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ngọc Lặc trước đây

• Xã Kiên Thọ 22.226
• Xã Minh Sơn 29.388
• Xã Ngọc Lặc 39.481
• Xã Ngọc Liên 27.782
• Xã Thạch Lập 19.465