Xã Thạch Lập

Tổng quan

Thạch Lập nằm ở phía bắc vùng Ngọc Lặc cũ, nơi đất Ngọc Lặc tiếp giáp vùng Cẩm Thủy và Bá Thước. Đường Hồ Chí Minh chạy qua địa bàn, nối xã với trung tâm Ngọc Lặc ở phía nam và Cẩm Thủy ở phía bắc. Đây là vùng đồi núi của người Mường, nơi tên các làng cũ — làng Mùn, làng Bương, làng Ràm, mường Yến — vẫn còn trong tên thôn.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 83,78 km², dân số 19.465 người, mật độ khoảng 232 người/km² — thưa nhất trong sáu xã gốc Ngọc Lặc. Trụ sở đặt tại trụ sở xã Quang Trung cũ. Xã có 30 thôn, khu dân cư.

Các xã cùng gốc huyện Ngọc Lặc: Ngọc Lặc, Ngọc Liên, Nguyệt Ấn, Kiên Thọ, Minh Sơn.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Thạch Lập, dù trụ sở đặt ở Quang Trung. Xã Thạch Lập ra đời ngày 25/6/1963, khi xã Đô Lương được chia thành hai xã Thạch Lập và Thúy Sơn.

Phân tích Hán Việt: Thạch là 石 — đá; Lập thường là 立 — đứng, dựng, lập nên. Theo nghĩa chữ, Thạch Lập là "đá dựng" hoặc "lập nên (vững) như đá". Khác với các xã Thạch… của huyện Thạch Thành, ở Ngọc Lặc chữ Thạch không phải chữ đầu của tên huyện; nó có mặt trong địa danh địa phương từ trước: thời Nguyễn trên đất này có xã Thạch Yến, gồm mường Yến và một số làng lân cận. Đến năm 2018, xã Thạch Lập cũ vẫn còn làng Thạch Yến và làng Tân Lập (hai làng này được nhập thành thôn Thạch Yến). Tuy vậy, chưa có văn bản nào giải thích chính thức tên Thạch Lập được đặt theo những làng ấy. Từ điển ghi mục Thạch Lập là tên một xã thuộc huyện Ngọc Lặc.

Hai tên nhập vào: Quang Trung — một trong 12 xã của huyện từ thời 1946–1963, tên trùng niên hiệu Quang Trung của Nguyễn Huệ; Đồng Thịnh — tách từ xã Lộc Thịnh năm 1963, chữ Thịnh (thường hiểu là 盛, thịnh vượng) giữ lại từ xã mẹ.

Trùng tên: không xã phường nào ở tỉnh khác mang tên Thạch Lập.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Cẩm Vân và Ngọc Liên ở phía đông; Cẩm Thạch, Cẩm Vân và xã Điền Quang ở phía bắc; các xã Đồng Lương, Điền Quang ở phía tây; Ngọc Lặc và Ngọc Liên ở phía nam.

Địa hình đồi núi thấp xen thung lũng, thuộc phần đồi núi phía tây của vùng Ngọc Lặc cũ; ruộng nước nằm dọc các khe suối và lòng chảo nhỏ, đất đồi trồng rừng, mía, sắn. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng trung du – miền núi Thanh Hóa.

Lịch sử

Từ ba xã cũ thời 1946–1963

Sau năm 1954, địa bàn xã thuộc các xã Đô Lương, Lộc Thịnh và Quang Trung. Năm 1963, Đô Lương chia thành Thạch Lập và Thúy Sơn, Lộc Thịnh chia thành Đồng Thịnh và Cao Thịnh. Cùng năm, đất mường Kim Ơi của xã Quang Trung được cắt về huyện Cẩm Thủy (nay thuộc vùng Cẩm Châu cũ); năm 1964, theo Quyết định 232-NV của Bộ Nội vụ, Quang Trung chuyển thêm bốn làng Quang Thạch, Trung Chính, Trung Minh, Trung Nghĩa về xã Cẩm Tâm (Cẩm Thủy). Từ 1977 đến 1982, ba xã thuộc huyện Lương Ngọc.

Thôn và sắp xếp

Ngày 11/7/2018, HĐND tỉnh sắp xếp thôn: ở Đồng Thịnh, làng Mùn và làng Bương thành thôn Mùn Bương; ở Quang Trung, các thôn nhập thành Lưu Phúc, Ràm Duộng, Bái E, Ngù Xẻ, Thuận Hòa, Hợp Lộc; ở Thạch Lập, Lương Thuận và Cao Sơn thành Thuận Sơn, Bình Sơn và Trường Sơn thành Hoa Sơn, Thạch Yến và Tân Lập thành Thạch Yến. Theo Nghị quyết 786/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/12/2019), hai thôn Phố 1 và Quang Hưng của Quang Trung nhập vào thị trấn Ngọc Lặc; Quang Trung còn 23,20 km² với 6.046 người, 11 thôn.

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, ba xã Quang Trung, Đồng Thịnh, Thạch Lập hợp thành xã Thạch Lập, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 19.465 người. Ngọc Lặc là vùng cư trú lâu đời của người Mường; khi nhập thôn năm 2018, một số tên mới được ghép từ tên hai làng cũ như Mùn Bương (làng Mùn và làng Bương) — tên làng cũ được giữ lại trong tên thôn mới. Trường học các cấp cơ sở, trạm y tế kế thừa từ ba xã cũ; dịch vụ tuyến trên tập trung ở trung tâm Ngọc Lặc, cách không xa theo đường Hồ Chí Minh.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là chính: lúa ở thung lũng, ngô, sắn, mía trên đất đồi (Ngọc Lặc thuộc vùng mía thâm canh của tỉnh), cây ăn quả, trồng rừng sản xuất, chăn nuôi trâu bò. Đường Hồ Chí Minh giúp đưa nông lâm sản đi tiêu thụ và mở ra các dịch vụ nhỏ ven đường.

Văn hóa – di tích

Đời sống văn hóa của xã mang đậm nét Mường: tiếng nói, nhà sàn, cồng chiêng, các lễ tục mùa vụ. Chưa có tư liệu được kiểm chứng về di tích xếp hạng nằm trong địa bàn xã. Những di tích tiêu biểu của vùng Ngọc Lặc như đền thờ Lê Lai (đền Tép) và một phần khu di tích Lam Kinh nằm ở xã Kiên Thọ phía nam.

Giao thông

Đường Hồ Chí Minh đi qua xã theo hướng bắc – nam: phía bắc sang vùng Cẩm Thủy (Cẩm Vân), phía nam về trung tâm Ngọc Lặc. Các đường liên thôn nối với vùng Bá Thước ở phía tây bắc.

Bản đồ Xã Thạch Lập

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thạch Lập được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ngọc Lặc trước đây

• Xã Kiên Thọ 22.226
• Xã Minh Sơn 29.388
• Xã Ngọc Lặc 39.481
• Xã Ngọc Liên 27.782
• Xã Nguyệt Ấn 23.462