Xã Đồng Khởi

Tổng quan

Rạng sáng ngày 17 tháng 1 năm 1960, ba xã Định Thủy, Phước Hiệp và Bình Khánh của huyện Mỏ Cày nổi dậy cùng lúc, mở đầu phong trào mà về sau sử sách gọi là Đồng khởi. Sáu mươi lăm năm sau, chính ba xã ấy được gộp lại thành một đơn vị hành chính và nhận luôn tên của sự kiện: xã Đồng Khởi, tỉnh Vĩnh Long.

Xã nằm trên cù lao Minh, phía đông vùng Mỏ Cày Nam cũ, dọc bờ tây sông Hàm Luông. Diện tích 41,12 km², dân số 35.384 người, mật độ khoảng 860 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Bình Khánh cũ. Đây là vùng nông thôn vườn dừa điển hình của Bến Tre cũ, đất phù sa ven sông, kênh rạch dày.

Tên gọi và ý nghĩa

Khác với phần lớn xã mới được đặt theo tên một xã cũ hoặc ghép chữ từ các xã cũ, Đồng Khởi là tên lấy từ một sự kiện lịch sử. Không xã cũ nào trong ba xã hợp thành mang tên này; tên được chọn vì Định Thủy, Phước Hiệp và Bình Khánh chính là ba "xã điểm" nổ ra cuộc nổi dậy ngày 17/1/1960 — nơi được gọi là cái nôi của phong trào Đồng khởi Bến Tre.

Về chữ nghĩa, Đồng Khởi là từ Hán Việt 同起: đồng 同 là cùng, chung, như nhau; khởi 起 là đứng dậy, dấy lên, bắt đầu. Ghép lại, "đồng khởi" nghĩa là cùng nhau nổi dậy, nhiều nơi đứng lên một lượt. Từ này vốn là danh từ chung, nhưng gắn với Bến Tre năm 1960 đến mức đã thành tên riêng của một phong trào.

Trước khi thành tên xã, chữ "Đồng Khởi" đã được dùng rộng rãi trong địa danh Bến Tre: tờ báo của tỉnh Bến Tre cũ mang tên Đồng Khởi, thành phố Bến Tre có đại lộ Đồng Khởi và công viên Đồng Khởi. Nay đây là lần đầu tên này được dùng cho một đơn vị hành chính cấp xã. Tra danh mục xã phường sau ngày 1/7/2025, cả nước không có xã, phường nào khác cùng tên.

Ba tên xã cũ cũng có nghĩa riêng: Định Thủy (yên dòng nước), Phước Hiệp (phúc và hòa hợp), Bình Khánh (yên ổn và vui mừng) — những tên làng kiểu Hán Việt quen thuộc ở Nam Bộ. Các tên này nay còn lại ở tên ấp và trong ký ức địa phương.

Địa lý

Xã nằm ở phía đông vùng Mỏ Cày Nam cũ, mặt đông hướng ra sông Hàm Luông — bên kia sông là vùng thành phố Bến Tre và Giồng Trôm cũ (phường An Hội, xã Phước Long). Phía tây là xã Mỏ Cày, phía nam là xã An Định, phía bắc là xã Tân Thành Bình.

Địa hình bằng phẳng, thấp, thuộc cù lao Minh — dải đất bồi giữa sông Hàm Luông và sông Cổ Chiên. Đất phù sa nước ngọt đến lợ nhẹ, chằng chịt kênh rạch nhỏ chảy ra Hàm Luông. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4; cuối mùa khô, mặn từ cửa Hàm Luông có thể theo triều lên sâu, là mối lo thường niên của vườn cây.

Lịch sử

Vùng đất cù lao Minh

Thời chúa Nguyễn, cù lao Minh thuộc tổng Tân An, châu Định Viễn. Năm 1837, phần cù lao Minh của phủ Hoằng An chia thành hai huyện Tân Minh và Duy Minh. Thời Pháp, cù lao Minh lập sở tham biện Mỏ Cày (1867), rồi nhập vào tỉnh Bến Tre; từ năm 1918 thành quận Mỏ Cày.

Đồng khởi 1960

Đêm 2/1/1960, ban lãnh đạo tỉnh Bến Tre họp tại xã Tân Trung (nay thuộc xã An Định) và quyết định khởi nghĩa từ ngày 17 đến 25/1/1960, lấy huyện Mỏ Cày làm điểm chính. Rạng sáng 17/1/1960, ba xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh nổi dậy; sau hai ngày cả ba xã được kiểm soát. Trung đội giải phóng đầu tiên của Bến Tre được thành lập trong vườn dừa xã Bình Khánh. Phong trào lan sang Giồng Trôm và nhiều huyện khác dưới sự chỉ đạo của bà Nguyễn Thị Định; từ 17 đến 24/1/1960 có 47 xã nổi dậy.

Sau 1975

Năm 1976, ba xã Bình Khánh, Định Thủy, Phước Hiệp thuộc huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre. Năm 1984, xã Bình Khánh được chia thành Bình Khánh Đông và Bình Khánh Tây. Năm 2009, huyện Mỏ Cày chia đôi, ba xã thuộc huyện Mỏ Cày Nam. Ngày 1/2/2020, theo Nghị quyết 856/NQ-UBTVQH14, hai xã Bình Khánh Đông và Bình Khánh Tây nhập lại thành xã Bình Khánh.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1687/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, toàn bộ các xã Định Thủy, Phước Hiệp và Bình Khánh hợp thành xã Đồng Khởi, thuộc tỉnh Vĩnh Long (tỉnh mới hợp nhất từ Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh theo Nghị quyết 202/2025/QH15), hoạt động từ ngày 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 35.384 người trên 41,12 km². Dân cư sống theo kiểu miệt vườn: nhà dọc kênh rạch và đường liên ấp, xen giữa vườn dừa, vườn cây trái. Cư dân chủ yếu là người Kinh, hậu duệ lớp lưu dân khai phá cù lao Minh từ thế kỷ XVIII. Như nhiều vùng Mỏ Cày, tín ngưỡng phổ biến là thờ cúng ông bà, thờ thành hoàng ở đình làng, cùng với Phật giáo, Công giáo và Cao Đài.

Trường học, trạm y tế của ba xã cũ tiếp tục phục vụ theo cụm dân cư; các ca bệnh nặng chuyển lên cơ sở y tế vùng Mỏ Cày hoặc phường An Hội. Đời sống gắn với vườn và kênh rạch nên việc đi lại vẫn dựa nhiều vào đường thủy nhỏ bên cạnh đường bê tông nông thôn.

Kinh tế

Kinh tế xã dựa vào dừa và cây ăn trái — đặc trưng của cù lao Minh. Vùng Mỏ Cày từ lâu nổi tiếng với các sản phẩm từ dừa (kẹo dừa, chỉ xơ dừa, thạch dừa), và các hộ trong xã tham gia chuỗi này từ khâu trồng, thu hoạch đến sơ chế. Ngoài dừa, nhà vườn trồng bưởi, chôm chôm, cây giống; mía và thuốc lá là cây truyền thống của Mỏ Cày xưa, nay đã thu hẹp.

Một phần lao động làm việc ở các khu công nghiệp, cơ sở chế biến quanh vùng Mỏ Cày và Bến Tre, hoặc đi làm xa. Dịch vụ, buôn bán nhỏ tập trung ở các chợ xã và dọc đường liên xã.

Văn hóa – di tích

Dấu ấn lớn nhất của xã là các địa điểm gắn với Đồng khởi 1960. Trên địa bàn có nhà truyền thống phong trào Đồng Khởi, nơi trưng bày tư liệu về cuộc nổi dậy ở ba xã điểm. Ngày 17 tháng 1 hằng năm là ngày kỷ niệm Đồng khởi Bến Tre, thường có hoạt động tưởng niệm tại vùng này.

Bên cạnh đó là các đình làng của Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh — nơi diễn ra lễ Kỳ yên theo phong tục Nam Bộ. Về nhân vật, tài liệu tổng hợp ghi ông Huỳnh Văn Thắng (sinh 1951), tình báo viên mang mật danh F.5, là người của địa phương.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: ấp …, xã Đồng Khởi, tỉnh Vĩnh Long — không còn cấp huyện. Thủ tục hành chính làm tại Trung tâm phục vụ hành chính công của xã, đặt tại trụ sở UBND xã Bình Khánh cũ.

Bản đồ Xã Đồng Khởi

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đồng Khởi được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1687/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Mỏ Cày Nam trước đây

• Xã An Định 37.688
• Xã Hương Mỹ 38.427
• Xã Mỏ Cày 49.852
• Xã Thành Thới 35.102