Phường Nam Sơn

Tổng quan

Ngọn núi Dạm – còn gọi Đại Lãm Sơn – với ngôi chùa Dạm do Nguyên phi Ỷ Lan khởi dựng cuối thế kỷ XI là dấu mốc nhận diện của phường Nam Sơn. Phường nằm ở phía nam thành phố Bắc Ninh cũ, nơi dãy đồi thấp Lãm Sơn nhô lên giữa đồng bằng, nhìn về phía sông Đuống.

Phường rộng 18,53 km², dân số 43.511 người, mật độ khoảng 2.350 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở cũ của phường Nam Sơn. Hai đơn vị hợp thành đều là phường: Nam Sơn ở phía nam quanh núi Dạm, Vân Dương ở phía bắc, sát khu công nghiệp Quế Võ và trục quốc lộ 18. Từ 20/9/2026 phường thuộc thành phố Bắc Ninh trực thuộc trung ương.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường mới kế thừa tên phường Nam Sơn cũ, đơn vị lớn hơn trong hai phường hợp thành và là nơi có núi Dạm; tên Vân Dương thôi là tên hành chính.

Chữ Hán thường được hiểu là 南山: Nam 南 là phương nam, Sơn 山 là núi. "Nam Sơn" – núi phía nam – là tên khá phổ biến trong địa danh Việt Nam. Với phường này, chữ "sơn" ứng với một thực thể có thật: dải núi Lãm Sơn (núi Dạm), từ thời phong kiến đã đặt tên cho cả một vùng – xã Lãm Sơn Trung, xã Lãm Sơn Dương thuộc tổng Lãm Sơn Nam, huyện Quế Dương, phủ Từ Sơn. Tư liệu đã tra không nói rõ tên xã Nam Sơn được đặt khi nào và theo lý do gì, nên chỉ ghi nhận các tên Lãm Sơn cổ như bối cảnh.

Tên làng xưa trong phường còn lại trong tên khu phố: Sơn Trung, Triều Thôn, Tự Thôn, Môn Tự, Sơn Nam, Sơn Đông, Thái Bảo, Đa Cấu, Đông Dương (theo Wikipedia tiếng Việt). Chùa Dạm còn được gọi là chùa Lãm Sơn – "Lãm" trong tên núi được dân gian đọc chệch thành "Dạm", "Rạm".

Trùng tên: tên Nam Sơn khá phổ biến, nhiều tỉnh có xã, phường mang tên này; khi ghi địa chỉ nên kèm "thành phố Bắc Ninh".

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Nam Sơn giáp phường Võ Cường ở phía bắc, phường Hạp Lĩnh ở phía tây, phường Phương Liễu ở phía đông, xã Chi Lăng và xã Tân Chi ở phía nam.

Địa hình là đồng bằng xen đồi thấp: núi Dạm và các đồi lân cận nhô cao ở phía nam, phần còn lại là ruộng trũng và khu dân cư. Từ chân núi Dạm có thể nhìn về hướng sông Đuống. Khí hậu nhiệt đới gió mùa đồng bằng Bắc Bộ.

Lịch sử

Lãm Sơn thời Lý

Theo Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam nhất thống chí (được Wikipedia tiếng Việt dẫn), năm 1085 Nguyên phi Ỷ Lan dạo chơi Đại Lãm Sơn và có ý định xây chùa; năm 1086 triều Lý cho khởi công, năm 1087 vua Lý Nhân Tông đến thăm và làm bài thơ "Lãm Sơn dạ yến"; năm 1094 chùa hoàn thành, được ban tên Cảnh Long Đồng Khánh cùng 300 mẫu ruộng; năm 1105 xây thêm ba tháp đá.

Thế kỷ XX

Vùng này thuộc huyện Quế Võ (hợp nhất từ Quế Dương và Võ Giàng năm 1962). Khoảng 1946–1947, khi quân Pháp đóng bốt ở đây, dân làng đốt chùa Dạm để tiêu thổ kháng chiến; tượng Nguyên phi Ỷ Lan và vua Lý Nhân Tông được chuyển sang chùa Hàm Long gần đó. Năm 2007 (Nghị định 60/2007/NĐ-CP), các xã Nam Sơn, Vân Dương của huyện Quế Võ nhập về thành phố Bắc Ninh; Vân Dương thành phường năm 2010, Nam Sơn thành phường ngày 1/12/2019 theo Nghị quyết 787/NQ-UBTVQH14.

Sắp xếp năm 2025

Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ hai phường Vân Dương và Nam Sơn thành phường Nam Sơn, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 43.511 người. Phía bắc (Vân Dương) dân cư đô thị hoá nhanh, có nhiều lao động làm việc ở các khu công nghiệp lân cận; phía nam (Nam Sơn) giữ cấu trúc làng với đình, chùa, ao làng quanh núi Dạm. Đời sống tín ngưỡng gắn với chùa Dạm, chùa Hàm Long và các đình làng. Phường có hệ thống trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở công lập kế thừa từ hai phường cũ.

Kinh tế

Kinh tế phường gắn với công nghiệp và dịch vụ: phần Vân Dương nằm cạnh khu công nghiệp Quế Võ và các khu công nghiệp phía đông thành phố, nên dịch vụ nhà trọ, ăn uống, vận tải phát triển. Phần Nam Sơn còn một phần nông nghiệp lúa – màu. Wikipedia tiếng Việt nêu dự kiến khu du lịch tâm linh Hàm Long – núi Dạm tại phường, một hướng phát triển dịch vụ du lịch văn hoá.

Văn hóa – di tích

• Chùa Dạm (Đại Lãm Thần Quang tự, chùa Lãm Sơn, chùa Bà Tấm, chùa Trăm Gian): dựa vào núi Dạm, xây 1086–1094 thời Lý. Kiến trúc cũ nhiều lớp nền, dân gian nói có trăm gian; hiện còn các lớp nền đá, các gian thờ dựng lại từ năm 1996. Ca dao: "Mười rằm trăng náu, mười sáu trăng treo…"
• Chùa Hàm Long trên núi gần chùa Dạm, nơi lưu giữ tượng Nguyên phi Ỷ Lan và vua Lý Nhân Tông.
• Đình, chùa các làng Sơn Trung, Đông Dương, Môn Tự, Đa Cấu.

Nhân vật

Theo Wikipedia tiếng Việt, Đàm Văn Lễ (1452–1505), người xã Lãm Sơn, huyện Quế Dương, đỗ tiến sĩ năm 1469, làm quan đến Thượng thư Bộ Lễ, Đông các Đại học sĩ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, phường Nam Sơn, thành phố Bắc Ninh". Cư dân hai phường Vân Dương và Nam Sơn cũ chuyển trọn sang phường mới.

Bản đồ Phường Nam Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Nam Sơn được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Bắc Ninh trước đây

• Phường Hạp Lĩnh 22.630
• Phường Kinh Bắc 84.275
• Phường Võ Cường 67.255
• Phường Vũ Ninh 45.480