Xã Phú Ninh

Tổng quan

Xã Phú Ninh là xã rộng nhất trong ba xã của vùng Phú Ninh cũ và bao lấy phần lớn mặt nước hồ Phú Ninh – hồ thuỷ lợi nhân tạo từng lớn nhất miền Trung. Ngoài hồ, xã còn có vùng mỏ vàng Bồng Miêu, một trong những mỏ vàng được khai thác từ thời Pháp thuộc ở Quảng Nam. Xã thuộc Thành phố Đà Nẵng, hình thành từ ba xã Tam Dân, Tam Đại, Tam Lãnh.

Theo phiếu dữ liệu, xã rộng 131,35 km², dân số 26.954 người, mật độ khoảng 205 người/km² – thưa vì phần lớn diện tích là mặt hồ, rừng phòng hộ và đồi núi. Trụ sở đặt tại thôn Cây Sanh. Hai xã cùng vùng Phú Ninh cũ là Chiên Đàn và Tây Hồ.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên huyện Phú Ninh (2005–2025), và huyện lại lấy tên từ hồ Phú Ninh. Đi ngược thêm một bước: theo Wikipedia tiếng Việt, Phú Ninh vốn là tên một làng ven sông Tam Kỳ thuộc tổng Phước Lợi, phủ Tam Kỳ (sau là thôn Phú Ninh, xã Tam Ngọc). Năm 1977, khi xây công trình thủy lợi chặn sông Tam Kỳ gần làng này, đập và hồ được đặt tên theo làng. Như vậy một tên làng nhỏ đã thành tên hồ, tên huyện, rồi tên xã – trong khi chính thôn Phú Ninh gốc, thuộc xã Tam Ngọc cũ, nay lại nằm ở phường Hương Trà, không thuộc xã Phú Ninh.

Về chữ Hán, cách hiểu thông thường là 富寧. Phú 富 là giàu có, sung túc; ninh 寧 là yên ổn, an ninh (như trong "an ninh", "khang ninh"). Ghép lại là "giàu có và yên ổn" – một kiểu tên làng mang ý cầu chúc rất phổ biến ở miền Trung. Chưa tìm được văn bản Hán Nôm gốc của làng Phú Ninh để xác nhận đúng hai chữ này.

Ba xã cũ mang chữ "Tam" – di sản của huyện Tam Kỳ sau năm 1976. Tam Đại là xã trẻ nhất, lập năm 2005 từ một phần Tam Thái. Trên cả nước chỉ có một đơn vị cấp xã tên Phú Ninh.

Địa lý

Xã nằm ở phía nam vùng Phú Ninh cũ, tây nam đô thị Tam Kỳ. Theo Wikipedia tiếng Việt, phía bắc giáp xã Chiên Đàn, phía nam giáp xã Trà Liên và xã Đức Phú, phía đông giáp phường Hương Trà và xã Tam Xuân, phía tây giáp các xã Tiên Phước và Thạnh Bình.

Hồ Phú Ninh có diện tích mặt nước hơn 3.400 ha, dung tích khoảng 344 triệu m³, trong hồ có khoảng 30 đảo nhỏ và một nguồn nước khoáng nóng; vùng phòng hộ quanh hồ rộng hơn 23.000 ha, trải trên đất Phú Ninh và Núi Thành cũ. Địa hình vùng hồ là đồi núi thấp cao 100 – 300 m, có đỉnh 500 – 700 m, tạo thành lòng chảo; đất chủ yếu là feralit đỏ vàng trên đá sa thạch. Sông Bồng Miêu – một phụ lưu của sông Tiên thuộc hệ Vu Gia – Thu Bồn – chảy qua vùng Tam Lãnh cũ.

Lịch sử

Đại thủy nông Phú Ninh

Công trình khởi công ngày 29/3/1977; đập đầu mối khởi công tháng 7/1977; chặn dòng giai đoạn 1 năm 1979; năm 1980 nước đầu tiên đã về tới đồng Tam Xuân và các xã phía nam Tam Kỳ; ngày 27/3/1986 công trình được khánh thành. Khi khánh thành, đây là hồ lớn thứ hai Việt Nam sau hồ Dầu Tiếng, tưới cho khoảng 23.000 ha lúa và hoa màu của vùng Tam Kỳ, Phú Ninh, Núi Thành, Thăng Bình, Quế Sơn và một phần Duy Xuyên.

Các xã cũ

Sau năm 1976, Tam Dân, Tam Lãnh, Tam Thái thuộc huyện Tam Kỳ, từ 1983 thuộc thị xã Tam Kỳ. Năm 1985 xã Tam Dân được chia, lập thêm xã Tam Vinh. Ngày 5/1/2005, xã Tam Đại được lập trên 2.760,5 ha và 6.149 nhân khẩu của xã Tam Thái, cùng lúc huyện Phú Ninh ra đời, gồm cả Tam Dân, Tam Đại, Tam Lãnh.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15, toàn bộ ba xã Tam Dân, Tam Đại, Tam Lãnh hợp thành xã Phú Ninh từ ngày 1/7/2025. Xã chia thành 15 thôn, trong đó có Bồng Miêu, Cây Sanh, Dương Đàn, Đại An, Kỳ Tân, Long Khánh, Ngọc Tú.

Dân cư – xã hội

Xã có 26.954 dân, sống chủ yếu ở rìa hồ và các thung lũng phía bắc, tây bắc – nơi địa hình đồi bát úp, nhiều thung lũng bằng. Cư dân chủ yếu là người Kinh, theo nếp làng Quảng Nam với đình, nhà thờ tộc họ, thờ cúng tổ tiên. Dân vùng Tam Lãnh cũ gắn với lịch sử khai mỏ vàng Bồng Miêu qua nhiều thời kỳ. Trường học, trạm y tế tổ chức lại từ ba xã cũ.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào nông – lâm nghiệp: lúa ở các cánh đồng thấp, trồng rừng keo và rừng phòng hộ quanh hồ, chăn nuôi, nuôi cá lồng và đánh bắt trên hồ (hồ cho hơn 80 tấn cá mỗi năm). Nhà máy thủy điện nhỏ Phú Ninh tận dụng sức nước kênh chính. Du lịch sinh thái hồ Phú Ninh là hướng được đầu tư lâu nay.

Mỏ vàng Bồng Miêu nằm ở vùng giáp ranh xã Phú Ninh và xã Trà Liên, gần thôn Bồng Miêu. Từ năm 2005 Công ty vàng Bồng Miêu là chủ thể khai thác; từ năm 2017 công ty thua lỗ, nợ thuế và tuyên bố phá sản, việc đóng cửa mỏ còn vướng nguồn vốn, trong khi khai thác trái phép vẫn xảy ra.

Văn hóa – du lịch

• Hồ Phú Ninh – danh thắng gắn với đại thuỷ nông của Quảng Nam; khu du lịch sinh thái với các đảo trong lòng hồ, rừng phòng hộ có hàng chục loài thú, bò sát và nhiều loài ghi trong Sách đỏ Việt Nam.
• Di tích khu mỏ Bồng Miêu – còn sót một số công trình thời Pháp thuộc.

Ẩm thực vùng hồ có cá nước ngọt đánh bắt trên hồ, bên cạnh mì Quảng – món phổ biến khắp vùng Quảng Nam.

Giao thông

Các tỉnh lộ cũ 615, 616, 617 chạy qua phía bắc, trung tâm và phía nam vùng Phú Ninh cũ, nối Tam Kỳ với Tiên Phước, Bắc Trà My và vùng hồ. Quốc lộ 40B đi qua vùng Phú Ninh cũ lên Tây Nguyên.

Hành chính

Địa chỉ mới: [thôn], xã Phú Ninh, thành phố Đà Nẵng. Chú ý phân biệt với "huyện Phú Ninh" cũ – nay huyện không còn, địa bàn huyện cũ chia cho ba xã Chiên Đàn, Tây Hồ, Phú Ninh. Trụ sở xã ở thôn Cây Sanh.

Bản đồ Xã Phú Ninh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Phú Ninh được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Phú Ninh trước đây

• Xã Chiên Đàn 32.145
• Xã Tây Hồ 35.493