Xã Chiên Đàn

Tổng quan

Xã Chiên Đàn đặt trên nền thị trấn Phú Thịnh – huyện lỵ của huyện Phú Ninh từ năm 2009 đến khi bỏ cấp huyện – cùng hai xã Tam Đàn, Tam Thái nằm sát phía tây đô thị Tam Kỳ cũ. Vì vậy, dù là xã, Chiên Đàn có một lõi đô thị nhỏ với các cơ quan, chợ, trường học của huyện cũ, bao quanh là ruộng lúa và vùng gò đồi chuyển tiếp lên phía tây.

Theo phiếu dữ liệu, xã rộng 48,63 km², dân số 32.145 người, mật độ khoảng 660 người/km² – cao nhất trong ba xã của vùng Phú Ninh cũ. Trụ sở đặt tại số 01 đường Hà Đông; tên đường gợi lại huyện Hà Đông, đơn vị hành chính thời Lê – Nguyễn từng bao trùm vùng đất này. Xã thuộc Thành phố Đà Nẵng, cùng vùng Phú Ninh cũ với Tây Hồ và Phú Ninh.

Tên gọi và ý nghĩa

Chiên Đàn là tên một làng cổ và là tên cụm tháp Chăm Chiên Đàn – di tích quốc gia của vùng Phú Ninh. Không đơn vị hành chính cũ nào trong ba đơn vị hợp thành mang tên này; tỉnh Quảng Nam khi đặt tên xã, phường mới năm 2025 nêu nguyên tắc chọn tên gắn với di tích lịch sử, tên làng, sông suối có tính đại diện cho từng vùng, và Chiên Đàn là một trường hợp tên di tích – tên làng như vậy.

Cần lưu ý về vị trí: theo các tư liệu đã tra, cụm tháp nằm ở làng Chiên Đàn thuộc xã Tam An cũ, mà Tam An lại được sắp xếp vào xã Tây Hồ. Xã Chiên Đàn mới gồm xã Tam Đàn – vốn được tách ra từ xã Tam An năm 1994 – cùng Tam Thái và Phú Thịnh. Chữ Đàn trong tên Tam Đàn và trong các tên thôn như Đàn Long, Đàn Trung của xã mới trùng với âm cuối của Chiên Đàn; tư liệu đã tra chưa giải thích quan hệ giữa các tên này.

Về chữ nghĩa, trong Hán Việt chiên đàn là từ chỉ gỗ đàn hương, thường viết 旃檀 (chiên 旃, đàn 檀 – chữ 檀 là cây gỗ thơm, gỗ đàn), là cách phiên âm qua tiếng Hán của từ Phạn candana (đàn hương) hay gặp trong kinh Phật. Tuy nhiên chưa tìm được tư liệu xác nhận tên làng Chiên Đàn ở Quảng Nam được viết bằng đúng hai chữ này, nên ô chữ Hán của bài để trống; nghĩa trên chỉ là nghĩa của từ Hán Việt đồng âm.

Hai đơn vị cũ còn lại: Tam Thái mang chữ "Tam" chung của loạt xã thuộc huyện Tam Kỳ sau năm 1976; Phú Thịnh là tên thị trấn lập năm 2009. Cả nước chỉ có một xã tên Chiên Đàn.

Địa lý

Xã nằm ở phía tây vùng Tam Kỳ cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, phía bắc giáp xã Tây Hồ, phía nam giáp xã Phú Ninh, phía đông giáp các phường Bàn Thạch, Tam Kỳ, Hương Trà, phía tây giáp xã Tiên Phước.

Địa hình chuyển tiếp từ đồng bằng ven Quốc lộ 1 lên vùng gò đồi thấp phía tây. Phía nam xã tiếp giáp vùng hồ Phú Ninh; Tam Thái cũ nằm ở rìa phía bắc vùng quy hoạch hồ. Đất chủ yếu là đất phù sa ven sông ở vùng thấp và đất đồi feralit ở vùng cao. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa tập trung tháng 9 – 12.

Lịch sử

Thuộc huyện Tam Kỳ, thị xã Tam Kỳ

Sau năm 1976, các xã Tam An, Tam Dân, Tam Thái thuộc huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Năm 1983 chúng về thị xã Tam Kỳ. Ngày 12/4/1985, xã Tam Dân được chia, lập thêm xã Tam Vinh. Ngày 29/8/1994, xã Tam An được chia, lập thêm xã Tam Đàn.

Huyện Phú Ninh

Ngày 5/1/2005, huyện Phú Ninh được thành lập từ 10 xã phía tây thị xã Tam Kỳ, trong đó có Tam Đàn, Tam Thái, Tam Vinh; cùng đợt, một phần xã Tam Thái (2.760,5 ha, 6.149 nhân khẩu) tách ra lập xã Tam Đại. Ngày 21/12/2009, thị trấn Phú Thịnh được lập trên 648 ha và 4.793 nhân khẩu của xã Tam Vinh, làm huyện lỵ. Năm 2024, thị trấn Phú Thịnh mở rộng được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại V, và ngày 24/10/2024 xã Tam Vinh nhập hẳn vào thị trấn.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15, toàn bộ thị trấn Phú Thịnh, xã Tam Đàn và xã Tam Thái hợp thành xã Chiên Đàn từ ngày 1/7/2025, chia thành 17 thôn, trong đó có Đàn Long, Đàn Trung, Khánh Thọ, Phú Yên, Thạnh Hòa, Xuân Phú.

Dân cư – xã hội

Xã có 32.145 dân, tập trung nhiều nhất ở khu Phú Thịnh cũ quanh trục giao thông chính và giáp ranh Tam Kỳ. Dân cư chủ yếu là người Kinh, sống theo làng có đình, nhà thờ tộc họ; tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là nét chung. Là huyện lỵ cũ, khu trung tâm xã có các trường phổ thông, trung tâm y tế cấp huyện trước đây; sau sắp xếp các cơ sở này phục vụ cho cả vùng Phú Ninh cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp vẫn là nền: lúa nước được tưới bằng hệ thống kênh của đại thuỷ nông Phú Ninh, cùng rau màu, chăn nuôi; vùng gò đồi trồng keo, cây ăn quả. Wikipedia mô tả kinh tế huyện Phú Ninh cũ chủ yếu là nông nghiệp thuần, kèm các nghề phụ. Khu Phú Thịnh cũ có thương mại – dịch vụ quy mô thị trấn; sự gần kề đô thị Tam Kỳ khiến nhiều lao động đi làm ở các khu công nghiệp, dịch vụ của vùng.

Văn hóa – di tích

Di tích mang tên xã – tháp Chăm Chiên Đàn – gồm ba tháp đứng thẳng hàng theo trục bắc – nam, quay mặt về phía đông, được xếp vào phong cách chuyển tiếp giữa Mỹ Sơn A1 và Bình Định, niên đại khoảng cuối thế kỷ X – đầu thế kỷ XI. Theo các tư liệu đã tra, tháp nằm ở xã Tam An cũ, nay thuộc xã Tây Hồ, sát ranh với vùng Chiên Đàn mới. Đặc sản quen thuộc của vùng là mì Quảng và các món bánh của làng quê Quảng Nam.

Giao thông

Quốc lộ 1 đi qua vùng Tam Đàn cũ; Quốc lộ 40B từ Tam Kỳ đi lên Tiên Phước, Bắc Trà My và cửa khẩu Bờ Y chạy qua vùng Phú Ninh cũ. Cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi đi qua phía đông vùng Phú Ninh, song song Quốc lộ 1; đường sắt Bắc – Nam cũng chạy qua vùng này.

Hành chính

Địa chỉ mới: [thôn], xã Chiên Đàn, thành phố Đà Nẵng. Người dân Phú Thịnh, Tam Đàn, Tam Thái cũ làm thủ tục tại Trung tâm phục vụ hành chính công xã, số 01 đường Hà Đông.

Bản đồ Xã Chiên Đàn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Chiên Đàn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Phú Ninh trước đây

• Xã Phú Ninh 26.954
• Xã Tây Hồ 35.493