Phường Bàn Thạch

Tổng quan

Phường Bàn Thạch chiếm phần phía bắc của đô thị Tam Kỳ cũ – nơi từng là tỉnh lỵ Quảng Nam – nay thuộc Thành phố Đà Nẵng. Phường gộp hai mảng khác hẳn nhau: lõi phố của phường Tân Thạnh và Hòa Thuận dọc các trục Phan Bội Châu, Trưng Nữ Vương, và vùng làng cát ven sông của xã Tam Thăng ở phía đông bắc, nơi có địa đạo Kỳ Anh và làng chiếu Thạch Tân.

Theo phiếu dữ liệu hành chính, phường rộng 34,77 km², dân số 36.800 người, mật độ khoảng 1.060 người/km² – thưa hơn nhiều so với phường Tam Kỳ ở phía nam, vì phần lớn diện tích là đất xã Tam Thăng cũ. Trụ sở đặt tại số 268 đường Trưng Nữ Vương.

Bàn Thạch là một trong bốn phường kế thừa không gian thành phố Tam Kỳ, cùng với Tam Kỳ, Hương Trà và Quảng Phú.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên Bàn Thạch không trùng tên đơn vị cũ nào trong ba đơn vị hợp thành (Tân Thạnh, Hòa Thuận, Tam Thăng). Đây là tên mới đặt cho phường, và trùng với tên sông Bàn Thạch – con sông chảy qua địa phận xã Tam Thăng cũ, phía đông bắc Tam Kỳ, thường được báo chí nhắc cùng sông Trường Giang trong các dự án nạo vét chống ngập của thành phố. Khi đổi phương án đặt tên xã, phường năm 2025, tỉnh Quảng Nam nêu nguyên tắc chung là bỏ cách ghép tên huyện với số thứ tự, chọn tên gắn với di tích, sông suối, tên đất, tên làng có tính đại diện cho từng vùng; tư liệu đã tra chưa thấy văn bản giải thích riêng lý do chọn tên Bàn Thạch.

Về chữ nghĩa, bàn thạch là một từ Hán Việt có sẵn trong từ điển: bàn thạch nghĩa là tảng đá to. Chữ bàn thường viết là 盤 (vốn nghĩa là cái mâm, vật phẳng và rộng; trong một số văn bản viết 磐, chữ chỉ tảng đá lớn); chữ thạch là 石, nghĩa là đá. Ghép lại, bàn thạch là phiến đá rộng và nặng, khó lay chuyển. Trong tiếng Việt, thành ngữ vững như bàn thạch dùng hình ảnh này để nói điều gì đó chắc chắn, không lung lay.

Chữ Hán của tên sông Bàn Thạch ở Tam Kỳ chưa thấy ghi trong tư liệu đã tra; cách viết 盤石 ở trên là cách viết thông dụng của từ bàn thạch, không phải bút tích trên địa bạ cũ. Tên hai phường cũ cũng có lịch sử riêng: Tân Thạnh là phường lập năm 1983 từ thị trấn Tam Kỳ; Hòa Thuận lập năm 2005; Tam Thăng mang chữ Tam chung của loạt xã Tam An, Tam Phú, Tam Thanh… thuộc huyện Tam Kỳ sau năm 1976.

Trên toàn quốc hiện chỉ có một đơn vị hành chính cấp xã mang tên Bàn Thạch. Tuy vậy, sông Bàn Thạch ở Phú Yên cũ (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) là một con sông khác, lớn hơn, không liên quan đến địa danh này.

Địa lý

Phường nằm ở phía bắc vùng Tam Kỳ cũ. Theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt, phía bắc phường giáp các xã Thăng Trường và Thăng Điền (vùng Thăng Bình cũ), phía nam giáp phường Tam Kỳ, phía đông giáp phường Quảng Phú, phía tây giáp các xã Tây Hồ và Chiên Đàn.

Địa hình thấp và bằng, thuộc dải đồng bằng ven biển Quảng Nam. Phần phía tây là đất phố của Tân Thạnh, Hòa Thuận, đã đô thị hoá; phần phía đông bắc là vùng đất cát pha, ruộng và làng xen sông nước của Tam Thăng. Vùng này có sông Bàn Thạch chảy qua và gần sông Trường Giang – tuyến sông chạy song song bờ biển nối các cửa sông của Quảng Nam. Đây cũng là vùng hay ngập khi lũ lớn, nên việc nạo vét sông Bàn Thạch, sông Trường Giang nhiều lần được đặt ra trong các kế hoạch chống ngập của Tam Kỳ.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của duyên hải miền Trung: mùa mưa tập trung khoảng tháng 9 đến tháng 12, thường kèm bão và lũ; mùa khô nắng nóng, có gió tây khô nóng vào đầu hè.

Lịch sử

Từ phủ Tam Kỳ đến thị xã

Vùng đất Tam Kỳ trước khi có tên này từng thuộc huyện Hà Đông thời Lê. Năm 1906, dưới triều Thành Thái, phủ Tam Kỳ được lập, phủ lỵ đặt ở ấp Hòa An. Sau Cách mạng tháng Tám, huyện Tam Kỳ có huyện lỵ là thị trấn Tam Kỳ; ngày 30/1/1951 thị xã Tam Kỳ được lập và chọn làm tỉnh lỵ Quảng Nam. Thời Việt Nam Cộng hòa, vùng này là quận Tam Kỳ thuộc tỉnh Quảng Tín.

Các đơn vị cũ

Sau năm 1976, thị trấn Tam Kỳ cùng các xã Tam An, Tam Thăng thuộc huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Ngày 3/12/1983, huyện Tam Kỳ được chia thành thị xã Tam Kỳ và huyện Núi Thành; phường Tân Thạnh ra đời từ thị trấn Tam Kỳ, xã Tam Thăng về thị xã. Năm 1994, xã Tam An được chia, lập thêm xã Tam Đàn. Ngày 5/1/2005, phường Hòa Thuận được lập từ 380 ha và 2.612 nhân khẩu của xã Tam Đàn cùng 177,5 ha và 3.169 nhân khẩu của phường Tân Thạnh. Năm 2006 thị xã Tam Kỳ lên thành phố.

Trong kháng chiến chống Mỹ, dân làng Thạch Tân (xã Tam Thăng) đào hầm dưới nền đình làng từ năm 1964, đào tiếp từ năm 1965 và đến năm 1967 hoàn thành một hệ địa đạo dài khoảng 32 km – địa đạo Kỳ Anh. Báo chí kể lại chuyện tháng 7/1968 quân đối phương dùng bốn xe tăng kéo đổ đình Thạch Tân nhưng không được.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, toàn bộ phường Tân Thạnh, phường Hòa Thuận và xã Tam Thăng (thành phố Tam Kỳ cũ) được sắp xếp thành phường Bàn Thạch, có hiệu lực từ 1/7/2025, cùng lúc tỉnh Quảng Nam hợp nhất vào Thành phố Đà Nẵng và cấp huyện kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

Phường có 36.800 dân. Dân cư dày ở phần phố Tân Thạnh – Hòa Thuận, nơi tập trung cơ quan, trường học, chợ và khu dân cư mới mở trong giai đoạn Tam Kỳ là tỉnh lỵ; vùng Tam Thăng cũ thưa hơn, dân sống theo làng như Thạch Tân, Vĩnh Bình. Sau sắp xếp, phường tổ chức lại hệ thống tổ dân phố, nhiều tên tổ giữ tên làng cũ (Mỹ Thạch, Phương Hòa, Trà Cai, Thạch Tân…).

Cư dân chủ yếu là người Kinh. Tín ngưỡng thờ thần hoàng ở đình làng, thờ cúng tổ tiên và nhà thờ tộc họ là nét chung của làng quê Quảng Nam, bên cạnh Phật giáo và Công giáo. Mạng lưới trường học các cấp, trạm y tế kế thừa từ các phường, xã cũ; người dân phần phố cũng dùng các cơ sở y tế, giáo dục cấp vùng của đô thị Tam Kỳ.

Kinh tế

Kinh tế phường có hai mảng. Phần phố cũ sống bằng thương mại, dịch vụ, hành chính – di sản của nhiều thập niên Tam Kỳ làm tỉnh lỵ (từ 1951, và lại từ 1997 khi tái lập tỉnh Quảng Nam). Phần Tam Thăng cũ là vùng công nghiệp và nông nghiệp: khu công nghiệp Tam Thăng mang tên xã cũ, và Thành phố Đà Nẵng tiếp tục khởi công dự án Khu công nghiệp Tam Thăng mở rộng 2 quy mô hơn 110 ha; giai đoạn mở rộng trước được phê duyệt chủ trương trên đất xã Bình Nam (huyện Thăng Bình cũ).

Nông nghiệp ở vùng làng ven sông gồm lúa, rau màu trên đất cát pha, nuôi trồng thuỷ sản ven sông. Thạch Tân có nghề dệt chiếu cói được giới thiệu là làng nghề truyền thống của Tam Kỳ.

Văn hóa – di tích

• Địa đạo Kỳ Anh – ở khối phố Thạch Tân, trước thuộc xã Tam Thăng; dài khoảng 32 km, đào trong những năm 1964–1967 dưới nền đình Thạch Tân và lan ra vùng làng cát. Di tích được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1997.
• Đình Thạch Tân – ngôi đình làng được báo chí ghi là hơn 300 năm tuổi, nằm trên miệng địa đạo.
• Văn Thánh Khổng Miếu – trên đường Phan Bội Châu, khối phố Mỹ Thạch Bắc, phường Tân Thạnh cũ.
• Làng chiếu cói Thạch Tân – nghề truyền thống của vùng Tam Thăng.

Ẩm thực gắn với đô thị Tam Kỳ: cơm gà Tam Kỳ, mì Quảng, bánh ướt ram, bánh chập là những món thường được nhắc khi giới thiệu thành phố cũ.

Giao thông

Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam chạy qua vùng Tam Kỳ theo hướng bắc – nam; các trục Phan Bội Châu, Trưng Nữ Vương nối phần phố của phường với trung tâm Tam Kỳ. Từ Tam Kỳ có các tuyến xe buýt đi Đà Nẵng, Hội An, Chu Lai, Hiệp Đức, Bắc Trà My.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi theo dạng: [tổ dân phố], phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng. Người dân ba đơn vị cũ Tân Thạnh, Hòa Thuận, Tam Thăng làm thủ tục tại Trung tâm phục vụ hành chính công của phường, trụ sở số 268 đường Trưng Nữ Vương.

Bản đồ Phường Bàn Thạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Bàn Thạch được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Tam Kỳ trước đây

• Phường Hương Trà 33.523
• Phường Quảng Phú 29.401
• Phường Tam Kỳ 44.075