Xã Đồng Xuân

Tổng quan

Đồng Xuân là xã trung tâm của vùng Đồng Xuân cũ ở tây bắc Phú Yên, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk. Lõi của xã là La Hai — thị trấn huyện lỵ từ năm 1986, nơi đặt trụ sở Huyện ủy và UBND huyện Đồng Xuân, nay là trụ sở xã. Xã nằm trên thung lũng sông Kỳ Lộ, giữa vùng núi phía tây và đồng bằng Tuy An.

Diện tích 206,26 km², dân số 26.907 người, mật độ khoảng 130 người/km² — đông dân nhất trong bốn xã kế thừa huyện cũ (Đồng Xuân, Xuân Lãnh, Phú Mỡ, Xuân Phước).

Tên gọi và ý nghĩa

Tên huyện có từ năm 1611. Theo Wikipedia, huyện Đồng Xuân được lập năm 1611, cùng huyện Tuy Hòa là hai huyện đầu tiên của phủ Phú Yên khi chúa Nguyễn Hoàng sáp nhập vùng này. Trước năm 1954, Đồng Xuân còn bao gồm cả vùng Sông Cầu; trước năm 1899 còn gồm cả vùng Tuy An. Tên xã mới giữ lại tên huyện hơn bốn trăm năm ấy, thay vì chọn tên La Hai hay một xã thành phần.

Nghĩa chữ. “Xuân” là chữ 春 — mùa xuân, sức sống. Âm “đồng” ứng với nhiều chữ Hán; cách hiểu thường gặp là 同 (cùng, chung). Tư liệu đã tra không có văn bản ghi chữ Hán của tên huyện năm 1611, nên đây chỉ là nghĩa phổ biến, không khẳng định; khóa Hán Việt để trống.

Chữ “Xuân” trong tên xã cũ. Hầu hết xã của huyện Đồng Xuân — và của Sông Cầu, vốn tách từ Đồng Xuân — đều mở đầu bằng “Xuân”: Xuân Long, Xuân Sơn, Xuân Quang, Xuân Lãnh, Xuân Phước, Xuân Lộc, Xuân Thọ… Đây là dấu vết của tên huyện gốc trong hệ thống tên xã.

La Hai, tên thị trấn cũ, không phải tên Hán Việt rõ nghĩa; tư liệu không giải thích nguồn gốc. Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Đồng Xuân; cần phân biệt với chợ Đồng Xuân (Hà Nội) và các phường, xã Đồng Xuân cũ ở Hà Nội, Phú Thọ.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Xuân Lãnh ở phía bắc; giáp xã Xuân Phước và Tuy An Tây ở phía nam; giáp xã Xuân Thọ và Tuy An Bắc ở phía đông; giáp xã Phú Mỡ ở phía tây.

Huyện Đồng Xuân cũ có địa hình thấp dần từ tây sang đông với các núi Chư Hrem (1.238 m), Rung Gia (1.108 m), La Hiên (1.020 m); sông Kỳ Lộ, sông Cô, Trà Bương chảy qua. Ở thôn Triêm Đức có suối nước nóng Triêm Đức: từ La Hai ngược lên đầu nguồn sông Kỳ Lộ khoảng 7 km, dưới Vực Lò, bên bãi cát của sông có khối đá lớn với dòng nước nóng khoảng 70 °C chảy ra từ khe đá.

Lịch sử

Thế kỷ XVIII, đất Đồng Xuân là chiến trường giữa nhà Tây Sơn và chúa Nguyễn. Cuối thế kỷ XIX, vùng Bầu Bèn, Suối Ché là căn cứ của các cuộc khởi nghĩa chống Pháp do Nguyễn Hào Sự (Bá Sự) và Võ Trứ lãnh đạo. Tại La Hai có di tích nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên tại Phú Yên, được xếp hạng di tích quốc gia năm 1996; nhà cách mạng Phan Lưu Thanh (1906–1983), Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên đầu tiên, được Wikipedia ghi là người của vùng đất này.

Về hành chính: năm 1957 chính quyền Sài Gòn tách quận Sông Cầu khỏi Đồng Xuân; sau 1975 hai quận nhập lại thành huyện Đồng Xuân (Phú Khánh); 1977–1978 nhập rồi tách khỏi huyện Xuân An. Năm 1981, xã Xuân Sơn chia thành Xuân Sơn Bắc, Xuân Sơn Nam; xã Xuân Quang chia thành Xuân Quang 1, 2, 3. Năm 1985 huyện chia thành Đồng Xuân và Sông Cầu. Ngày 15/4/1986, thị trấn La Hai được lập từ 1.848 ha và 5.699 người của xã Xuân Long.

Nghị quyết 1660/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp La Hai, Xuân Sơn Nam, Xuân Sơn Bắc, Xuân Long và Xuân Quang 2 thành xã Đồng Xuân, hiệu lực 1/7/2025. Theo Wikipedia, xã có 17 thôn sau đợt sắp xếp năm 2026.

Dân cư và xã hội

Dân cư tập trung ở La Hai và các thôn dọc sông Kỳ Lộ — nhiều thôn mang chữ “Long” (Long Bình, Long Châu, Long Hà, Long Hòa, Long Mỹ, Long Thạch, Long Thăng) và chữ “Tân” (Tân An, Tân Bình, Tân Hòa, Tân Phú, Tân Phước, Tân Vinh). Huyện cũ có đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng núi phía tây; lễ hội của đồng bào Đồng Xuân được tỉnh ghi nhận cùng với Sơn Hòa, Sông Hinh.

La Hai kế thừa các cơ sở giáo dục, y tế cấp huyện; theo Wikipedia, nghệ sĩ tuồng Đàm Liên (1943–2020) cũng là người của xã.

Kinh tế

Nông nghiệp thung lũng sông Kỳ Lộ (lúa, bắp, hoa màu) kết hợp cây mía — tỉnh Phú Yên cũ ghi Đồng Xuân là một trong các địa phương trồng nhiều mía — cùng rừng trồng trên đồi. La Hai là trung tâm thương mại của vùng, nơi tập kết nông lâm sản từ các xã phía tây và bắc.

Suối nước nóng Triêm Đức là điểm du lịch, tắm khoáng dân dã; tỉnh Phú Yên cũ liệt kê Triêm Đức trong bốn điểm nước khoáng nóng của tỉnh.

Văn hóa

Di tích tiêu biểu: nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên tại Phú Yên (La Hai, di tích quốc gia 1996). Suối nước nóng Triêm Đức gắn với tục lấy nước, bùn khoáng về chữa bệnh; ngày lễ, Tết khách đến đông. Văn hóa làng Việt (đình, chùa, hát bài chòi) đan xen với văn hóa của đồng bào miền núi phía tây — lễ bỏ mả, lễ mừng lúa mới được tỉnh ghi lịch vào tháng 3–5 âm lịch ở Đồng Xuân.

Hành chính

Địa chỉ ghi: “thôn …, xã Đồng Xuân, tỉnh Đắk Lắk”. Trụ sở xã đặt tại khu trụ sở huyện Đồng Xuân cũ ở La Hai. Huyện Đồng Xuân cũ nay tương ứng bốn xã Đồng Xuân, Xuân Lãnh, Phú Mỡ, Xuân Phước.

Bản đồ Xã Đồng Xuân

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đồng Xuân được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1660/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đồng Xuân trước đây

• Xã Phú Mỡ 9.007
• Xã Xuân Lãnh 15.933
• Xã Xuân Phước 16.197